15 July, 2026 01:05 PM IST | New Delhi | Gujarati Mid-day Online Correspondent
પ્રતીકાત્મક તસવીર (તસવીર સૌજન્યઃ એઆઇ)
ભારત (India) અને યુનાઇટેડ કિંગડમ (United Kingdom) વચ્ચેનો મુક્ત વ્યાપાર કરાર (Free Trade Agreement), જે સત્તાવાર રીતે `કોમ્પ્રીહેન્સિવ ઇકોનોમિક એન્ડ ટ્રેડ એગ્રીમેન્ટ` (CETA) તરીકે ઓળખાય છે, તે લગભગ ત્રણ વર્ષની લાંબી વાટાઘાટો બાદ બુધવારે અમલમાં આવી ગયો છે.
તાજેતરમાં યુએઈ (UAE) અને ઓસ્ટ્રેલિયા (Australia) સાથે થયેલા કરારો પછી, કોઈ વિકસિત અર્થતંત્ર સાથે ભારતનો આ એક સૌથી મહત્વપૂર્ણ વ્યાપાર કરાર છે. આ કરાર બંને દેશો વચ્ચે કસ્ટમ્સ ડ્યુટી (સરહદ વેરો) ઘટાડીને, બજાર સુધીની પહોંચ સરળ બનાવીને તેમજ રોકાણ અને સેવા ક્ષેત્રે સહયોગ વધારીને આર્થિક સંબંધોને વધુ મજબૂત કરશે તેવી અપેક્ષા (India-UK Free Trade Agreement comes into force) છે. આ કરારને કારણે ભારતમાં સ્કોચ વ્હિસ્કી, જીન અને લક્ઝરી કાર જેવા બ્રિટિશ ઉત્પાદનો સમય જતાં સસ્તા થશે, જ્યારે બીજી તરફ ભારતીય નિકાસકારોને વિશ્વના સૌથી મોટા ગ્રાહક બજારોમાંનું એક એવું બ્રિટિશ બજાર મળશે. સરકારના જણાવ્યા અનુસાર, મૂલ્યના આધારે યુકેમાં થતી ભારતની લગભગ ૯૯ ટકા નિકાસને હવે ઝીરો-ડ્યુટી (કોઈપણ વેરા વિનાની) મંજૂરી મળશે. આ લાભો કાપડ, તૈયાર કપડાં, ચામડું, ફૂટવેર, રત્ન-ઝવેરાત, દરિયાઈ ઉત્પાદનો (સી-ફૂડ), એન્જિનિયરિંગ સામાન, કેમિકલ્સ અને કૃષિ ઉત્પાદનો જેવા ક્ષેત્રોને આવરી લેશે.
ભારતીય ગ્રાહકો માટે આ કરારનો સૌથી મોટો અને પ્રત્યક્ષ લાભ બ્રિટિશ દારૂ પરની આયાત ડ્યુટીમાં ઘટાડા સ્વરૂપે જોવા મળશે. હાલમાં ભારત યુકેમાંથી આયાત થતી સ્કોચ વ્હિસ્કી અને જીન પર ૧૫૦ ટકા આયાત ડ્યુટી વસૂલે છે. આ મુક્ત વ્યાપાર કરાર હેઠળ, આ ડ્યુટી તાત્કાલિક ઘટીને ૭૫ ટકા થઈ જશે અને આગામી ૧૦ વર્ષમાં તે તબક્કાવાર ઘટીને ૪૦ ટકા સુધી આવી જશે. ઉદ્યોગના અંદાજો સૂચવે છે કે પ્રીમિયમ સ્કોચ બ્રાન્ડ્સ સમય જતાં ૫ થી ૧૦ ટકા સસ્તી થઈ શકે છે, જોકે કિંમતોમાં અંતિમ ઘટાડો રાજ્યના આબકારી વેરા (એક્સાઈઝ ડ્યુટી), ડિસ્ટ્રીબ્યુટર માર્જિન અને બ્રાન્ડની વ્યૂહરચના જેવા પરિબળો પર નિર્ભર રહેશે. ઉદ્યોગના અગ્રણીઓ માને છે કે આ કરારથી ભારતમાં પ્રીમિયમ લિકર માર્કેટનો વિસ્તાર થઈ શકે છે, કારણ કે હાલમાં ભારતના કુલ વ્હિસ્કી વપરાશમાં આયાતી સ્કોચનો હિસ્સો ઘણો ઓછો છે.
આ કરાર હેઠળ બ્રિટન નિર્મિત વાહનો (ઓટોમોબાઈલ્સ) પર પણ ટેરિફ બેનિફિટ્સ (વેરામાં રાહત) આપવામાં આવ્યા છે, જોકે ગ્રાહકોએ તેની સંપૂર્ણ અસર જોવા માટે થોડી રાહ જોવી પડશે. હાલમાં યુકેમાંથી આયાત કરવામાં આવતી લક્ઝરી કાર પર ૧૧૦ ટકા સુધીની ડ્યુટી લાગે છે. કરાર (CETA) હેઠળ આ ડ્યુટી આગામી ૧૫ વર્ષમાં ધીમે-ધીમે ઘટીને માત્ર ૧૦ ટકા થઈ જશે. આનાથી જગુઆર લેન્ડ રોવર, એસ્ટન માર્ટિન, બેન્ટલી, મેકલેરેન અને રોલ્સ રોયસ જેવી લક્ઝરી બ્રાન્ડ્સને નીચા ટેરિફનો સીધો ફાયદો થશે. જોકે, શરૂઆતમાં આ કિંમતોમાં તાત્કાલિક કોઈ મોટો ઘટાડો નહીં થાય, કારણ કે પ્રથમ તબક્કામાં આયાતને ટેરિફ રેટ કોટા (TRQ) સિસ્ટમ હેઠળ મર્યાદિત રાખવામાં આવશે. પ્રથમ વર્ષમાં માત્ર ૨૦,૦૦૦ સંપૂર્ણ રીતે તૈયાર થયેલી (CBU) પેટ્રોલ અને ડીઝલ પેસેન્જર કાર જ આ રાહત દરની ડ્યુટી માટે પાત્ર ઠરશે. સ્થાનિક ઉત્પાદકોના હિતોના રક્ષણ માટે, ભારતે શરૂઆતના પ્રથમ પાંચ વર્ષ દરમિયાન ઓછી કિંમતની ઇલેક્ટ્રિક, હાઇબ્રિડ અને હાઇડ્રોજનથી ચાલતી ગાડીઓને ડ્યુટી ઘટાડામાંથી બાકાત રાખી છે. પ્રીમિયમ ઇલેક્ટ્રિક વાહનો માટે અલગથી રાહતો પછીના તબક્કામાં શરૂ કરવામાં આવશે.
જોકે, આ વ્યાપાર કરારથી ઘણી વસ્તુઓ પર ડ્યુટી ઘટી રહી છે, પરંતુ ગ્રાહકોએ તમામ આયાતી બ્રિટિશ ચીજવસ્તુઓની કિંમતોમાં તાત્કાલિક ઘટાડાની અપેક્ષા રાખવી જોઈએ નહીં. ચોકલેટ, કોસ્મેટિક્સ, પ્રીમિયમ ફૂડ પ્રોડક્ટ્સ અને ફેશન ગુડ્સ જેવી વસ્તુઓ ધીમે-ધીમે વધુ સ્પર્ધાત્મક બની શકે છે. તેમ છતાં, તેની છૂટક કિંમતો લોજિસ્ટિક્સ ખર્ચ, ચલણમાં ઉતાર-ચઢાવ, જીએસટી (GST), ડિસ્ટ્રીબ્યુટર માર્જિન અને રિટેલરની કિંમત નિર્ધારણ પદ્ધતિ પર આધારિત રહેશે. તેવી જ રીતે, તબક્કાવાર ટેરિફ ઘટાડા છતાં લક્ઝરી વાહનો હજુ પણ મોંઘા જ રહેશે.
અર્થશાસ્ત્રીઓ માને છે કે આ કરારથી લાંબા ગાળે સૌથી મોટો ફાયદો ભારતની નિકાસ (એક્સપોર્ટ) ક્ષેત્રને થઈ શકે છે. ભારતની લગભગ તમામ નિકાસને યુકેના બજારમાં ડ્યુટી-ફ્રી (વેરા મુક્ત) પ્રવેશ મળવાને કારણે, સ્થાનિક ઉત્પાદકોને તે દેશોના સપ્લાયર્સ સામે મોટો સ્પર્ધાત્મક ફાયદો મળશે જેઓ હજુ પણ ઊંચા ટેરિફનો સામનો કરી રહ્યા છે. ગ્લોબલ ટ્રેડ રિસર્ચ ઇનિશિયેટિવ (GTRI) ના જણાવ્યા અનુસાર, જે ક્ષેત્રોમાં ભારત પાસે પહેલેથી જ ઉત્પાદન ક્ષમતા છે અને યુકેમાં તેની વધુ માંગ છે, તેવા ક્ષેત્રોમાં વૃદ્ધિની સૌથી મજબૂત સંભાવનાઓ છે. ગારમેન્ટ્સ (તૈયાર કપડાં) ક્ષેત્રને આનો મોટો ફાયદો થવાની ધારણા છે, કારણ કે ભારત હાલમાં બ્રિટનમાં ૧.૩ બિલિયન ડોલરથી વધુના કપડાંની નિકાસ કરે છે. નીચા ટેરિફને કારણે ભારતીય નિકાસકારો વૈશ્વિક હરીફો સામે વધુ અસરકારક રીતે સ્પર્ધા કરી શકશે. કાપડ, ચામડું અને ફૂટવેર ક્ષેત્રને પણ મોટો ફાયદો થવાની ધારણા છે, કારણ કે યુકે પહેલેથી જ ભારતની ફૂટવેર નિકાસમાં મોટો હિસ્સો ધરાવે છે. રેડી-ટુ-ઈટ મીલ્સ, સોસ અને એથનિક ફૂડ પ્રોડક્ટ્સ સહિતના પ્રોસેસ્ડ ફૂડ્સની માંગમાં પણ વધારો થઈ શકે છે, જોકે નિકાસકારોએ યુકેના કડક ફૂડ સેફ્ટી ધોરણોનું પાલન કરવું પડશે. સી-ફૂડ (દરિયાઈ ઉત્પાદનો) ની નિકાસમાં પણ વિસ્તરણની ઘણી મોટી તકો છે, કારણ કે હાલમાં બ્રિટનની કુલ સી-ફૂડ આયાતમાં ભારતનો હિસ્સો ૧ ટકાથી ઓછો છે. ઓટોમોબાઈલ, ઓટો કમ્પોનન્ટ્સ, એન્જિનિયરિંગ સામાન, ઈલેક્ટ્રોનિક્સ અને મશીનરી એવા અન્ય ક્ષેત્રો છે જેમને આનો લાભ મળવાની અપેક્ષા છે, જોકે આ સફળતા ગુણવત્તાના ધોરણો, પ્રમાણપત્રો અને સપ્લાય ચેઈનની મજબૂતાઈ પર નિર્ભર રહેશે.
ગ્લોબલ ટ્રેડ રિસર્ચ ઇનિશિયેટિવ (GTRI) એ ચેતવણી આપી છે કે ફાર્માસ્યુટિકલ્સ, કેમિકલ્સ, પ્લાસ્ટિક, મેટલ્સ અને પેટ્રોલિયમ ઉત્પાદનો જેવા ક્ષેત્રોમાં માત્ર ટેરિફ ઘટાડવાથી જ નિકાસ વૃદ્ધિની ખાતરી આપી શકાતી નથી. આ ઉદ્યોગોને રેગ્યુલેટરી મંજૂરીઓ, તકનીકી ધોરણો, પર્યાવરણીય જરૂરિયાતો અને પ્રમાણપત્ર પ્રક્રિયાઓ સંબંધિત ઘણા પડકારોનો સામનો કરવો પડે છે. નિષ્ણાતોએ જણાવ્યું હતું કે આ કરાર બજાર સુધીની પહોંચ પૂરી પાડે છે પરંતુ તેનાથી આપોઆપ નિકાસ વધી જતી નથી. ભારતીય કંપનીઓએ આ તકનો સંપૂર્ણ લાભ લેવા માટે પોતાના લોજિસ્ટિક્સ, નિયમોના પાલનની વ્યવસ્થા અને બાયર નેટવર્કને વધુ મજબૂત બનાવવું પડશે.
આ કરારની એક મુખ્ય જોગવાઈ સોશિયલ સિક્યોરિટી (સામાજિક સુરક્ષા) ના યોગદાન સાથે સંબંધિત છે. `ડબલ કન્ટ્રિબ્યુશન કન્વેન્શન` હેઠળ, યુકેમાં અસ્થાયી રૂપે કામ કરતા ભારતીય વ્યાવસાયિકો (પ્રોફેશનલ્સ) અને તેમના એમ્પ્લોયરોએ (માલિકો) બંને દેશોની સામાજિક સુરક્ષા પ્રણાલીઓમાં બેવડું યોગદાન આપવું પડશે નહીં. ટૂંકા ગાળાના અસાઇનમેન્ટ પર ગયેલા કર્મચારીઓ મહત્તમ પાંચ વર્ષ સુધી માત્ર ભારતમાં જ પોતાનું યોગદાન ચાલુ રાખી શકે છે, જેનાથી આઈટી (IT) કંપનીઓ અને અન્ય સેવા નિકાસકારોનો ખર્ચ નોંધપાત્ર રીતે ઘટશે.
યુકેએ ૨૦૨૫ માં અંદાજે ૯૨૯ બિલિયન ડોલરના માલસામાનની આયાત કરી હતી, પરંતુ તેમાં ભારતનો હિસ્સો માત્ર ૧૫.૨ બિલિયન ડોલર હતો, જે માત્ર ૧.૬ ટકા માર્કેટ શેર દર્શાવે છે. આ કરાર ભારતીય કંપનીઓને બ્રિટનમાં પોતાની હાજરી વિસ્તારવા અને નિકાસ બજારોમાં વિવિધતા લાવવા માટે મોટી તક પૂરી પાડે છે. આ કરાર વૈશ્વિક સપ્લાય ચેઈનને મજબૂત કરવા અને પરંપરાગત નિકાસ સ્થળો પર નિર્ભરતા ઘટાડવા માટે મુખ્ય અર્થતંત્રો સાથે વ્યાપાર કરારો કરવાની ભારતની વ્યાપક વ્યૂહરચનાનો એક મહત્વપૂર્ણ ભાગ છે.
