કાગળ પર્યાવરણને નુકસાન પહોંચાડે છે એ ગેરસમજને દૂર કરવી જરૂરી છે

કાગળ આધારિત પૅકેજિંગ આજે પ્રથમ પસંદગી બની રહ્યું છે કારણ કે એ રીસાઇક્લેબલ, રીન્યુએબલ અને પર્યાવરણ પ્રત્યે જવાબદાર મટીરિયલ માનવામાં આવે છે. ઘણી રીતે તો ડિજિટલ અર્થતંત્રએ જ કાગળ માટે નવી તકો ઊભી કરી છે.

હિરેન કારિયા

છેલ્લા બે દાયકાથી આપણે અવારનવાર એક વાક્ય સાંભળતા આવ્યા છીએ કે દુનિયા હવે પેપરલેસ બની રહી છે. સ્માર્ટફોન, ટૅબ્લેટ અને ક્લાઉડ ટેક્નૉલૉજીના ઝડપી વિકાસ સાથે એવું લાગતું હતું કે કાગળ ધીમે-ધીમે ઇતિહાસ બની જશે. જોકે વાસ્તવિકતા કંઈક અલગ જ વાર્તા કહે છે.
ડિજિટલ પ્લૅટફૉર્મ્સના ઉદય છતાં કાગળ આપણા રોજિંદા જીવન અને વૈશ્વિક અર્થતંત્રનો એક અનિવાર્ય હિસ્સો બની રહ્યો છે. પુસ્તકો અને પૅકેજિંગથી લઈને શિક્ષણ, સંદેશવ્યવહાર અને સર્જનાત્મક ઉદ્યોગો સુધી કાગળ હજી પણ નિર્ણાયક ભૂમિકા ભજવે છે. હકીકતમાં લુપ્ત થવાને બદલે કાગળ ડિજિટલ વિશ્વની સાથે-સાથે શાંતિથી વિકસિત થઈ રહ્યો છે અને અનુકૂલન સાધી રહ્યો છે.
આજે કાગળની માગ પાછળનું સૌથી મોટું કારણ પૅકેજિંગ ક્ષેત્રનો વિકાસ છે. જેમ-જેમ વૈશ્વિક સ્તરે ઈ-કૉમર્સનો વ્યાપ વધી રહ્યો છે એમ સસ્ટેનેબલ પૅકેજિંગની જરૂરિયાત પણ નોંધપાત્ર રીતે વધી છે. કાગળ આધારિત પૅકેજિંગ આજે પ્રથમ પસંદગી બની રહ્યું છે કારણ કે એ રીસાઇક્લેબલ, રીન્યુએબલ અને પર્યાવરણ પ્રત્યે જવાબદાર મટીરિયલ માનવામાં આવે છે. ઘણી રીતે તો ડિજિટલ અર્થતંત્રએ જ કાગળ માટે નવી તકો ઊભી કરી છે.
કાગળ વિરુદ્ધ ડિજિટલની ચર્ચામાં જે અન્ય પાસું વારંવાર નજરઅંદાજ કરવામાં આવે છે એ છે માનવીય અનુભવ. કાગળ પર વાંચન કરવાથી જે સ્પર્શ અને એકાગ્રતાનો અનુભવ મળે છે એ ઘણી વાર સ્ક્રીન પર નથી મળતો. પુસ્તકો, નોટબુક, ઉચ્ચ ગુણવત્તાવાળાં પ્રિન્ટિંગ પેપર્સ અને સ્પેશ્યલિટી પેપર્સનું મૂલ્ય હજી પણ અકબંધ છે. ખાસ કરીને શિક્ષણ, પ્રકાશન અને ડિઝાઇન ક્ષેત્રમાં. ઘણા લોકો માટે વાંચવા, શીખવા અને સર્જનાત્મકતા માટે કાગળ હજી પણ સૌથી આરામદાયક અને વિશ્વસનીય માધ્યમ છે.
એક સામાન્ય ગેરસમજને દૂર કરવી પણ જરૂરી છે કે કાગળ પર્યાવરણને નુકસાન પહોંચાડે છે. આજનો કાગળઉદ્યોગ વિશ્વના સૌથી વધુ રેગ્યુલેટેડ અને સસ્ટેનેબલ ઉદ્યોગોમાંનો એક છે. મોટા ભાગનો કાગળ જવાબદારીપૂર્વક સંચાલિત પ્લાન્ટેશનમાંથી બનાવવામાં આવે છે અને કાગળ વિશ્વમાં સૌથી વધુ રીસાઇકલ થતી વસ્તુઓમાંનો એક છે. સસ્ટેનેબલ ફૉરેસ્ટ્રી (ટકાઉ વનસંવર્ધન) પદ્ધતિઓ ખાતરી આપે છે કે કાગળનું ઉત્પાદન અને પર્યાવરણ પ્રત્યેની જવાબદારી બન્ને સાથે રહી શકે છે.
તેથી ભવિષ્ય એ કાગળ અને ડિજિટલ વચ્ચેનું યુદ્ધ નથી, એના બદલે એ સહઅસ્તિત્વ અને એકબીજાના પૂરક બનવા વિશે છે. ડિજિટલ પ્લૅટફૉર્મ્સ ઝડપ, કનેક્ટિવિટી અને સુવિધા આપે છે જ્યારે કાગળ વાસ્તવિક સ્પર્શ, સ્થિરતા અને ટકાઉપણું પ્રદાન કરે છે. આધુનિક જીવનમાં બન્ને અલગ-અલગ પરંતુ સમાન રીતે મહત્ત્વપૂર્ણ હેતુઓ પૂરા પાડે છે.
જેમ-જેમ ટેક્નૉલૉજી આગળ વધતી જશે એમ કાગળ અદૃશ્ય નહીં થાય, એ બદલાતા સમય સાથે તાલ મિલાવશે અને પોતાની નવી ઉપયોગિતા સાબિત કરતો રહેશે. સાચી વાત કાગળને બદલવાની નથી પરંતુ એ સમજવાની છે કે કેવી રીતે પરંપરાગત સામગ્રી અને આધુનિક ટેક્નૉલૉજી સાથે મળીને વધુ સંતુલિત અને ટકાઉ ભવિષ્ય બનાવી શકે છે.