કાર્યસ્થળ એ જ સાચું દેવાલય અને હાથમાં રહેલું કાર્ય એ જ પૂજાની સામગ્રી

ઈશ્વરે સૃષ્ટિની રચના કરી છે અને એમાં દરેક જીવને કર્મ કરવાની જવાબદારી સોંપી છે. હાથ જોડીને ભીખ માગવી એ ભક્તિ નથી, હાથ લાંબા કરીને પુરુષાર્થ કરવો એ જ સાચી આરાધના છે. 

સ્વામી સચ્ચિદાનંદ

આપણા દેશમાં ધર્મને હંમેશાં ક્રિયાકાંડ, કર્મકાંડ અને બાહ્યાચાર સાથે જોડી દેવામાં આવ્યો છે. સવારથી સાંજ સુધી મંદિરોમાં લાઇનો લગાવવી, કલાકો સુધી પૂજાપાઠમાં બેસવું, માળાઓ ફેરવવી અને વિવિધ ધાર્મિક વિધિઓમાં અઢળક સમય તથા સંપત્તિનો વ્યય કરવો - આ બાબતોને જ સમાજે પરમ પુણ્યનું કામ માની લીધું છે. આ ખોટું છે. 
જે ધર્મ માણસને કર્મવિમુખ બનાવે અને ઉત્પાદક કાર્યોથી દૂર લઈ જાય એ ધર્મ નથી પણ સમાજ માટે એક પ્રકારનો માનસિક બોજ છે. સાચી ઉપાસના આસન વાળીને આંખો મીંચીને બેસી રહેવામાં નહીં પણ પોતાના દૈનિક કર્તવ્યને શ્રેષ્ઠ રીતે નિભાવવામાં છે.
ક્યારેય ભૂલવું નહીં કે પ્રત્યેક વ્યક્તિ સમાજનો એક અગત્યનો ઘટક છે. એક ખેડૂત પોતાના ખેતરમાં પરસેવો પાડીને ઉત્તમ પાક પકવે છે, એક શિક્ષક વર્ગખંડમાં બાળકોને ઉત્તમ જ્ઞાન અને સંસ્કાર આપે છે, એક કારીગર પોતાનાં ઓજારો વડે ગુણવત્તાયુક્ત ચીજવસ્તુ બનાવે છે કે એક સરકારી કર્મચારી ટેબલ પર આવતી ફાઇલોને વિલંબ વિના ઈમાનદારીથી પતાવે છે. આ બધા જ સાચા સાધકો છે. જો ખેડૂત ખેતી છોડીને મંદિરમાં ભજન ગાવા બેસી જાય અને કારીગર કામ અધૂરું મૂકીને કથા સાંભળવા દોડી જાય તો દેશ અન્નની અછત અને ગરીબીમાં સબડતો રહે. ઈશ્વરને મંદિરમાં ચડાવેલાં ફૂલો કરતાં કર્તવ્યપાલનનું ફૂલ હજારગણું વધારે વહાલું છે.
આપણે ત્યાં મોટા ભાગના લોકો પોતાના વાસ્તવિક કર્તવ્યમાંથી છટકવા માટે ધાર્મિકતાની આડશ લેતા હોય છે. ઑફિસના સમયમાં પૂજા-અર્ચના કરવી, કામચોરી કરવી અને પછી માથે તિલક લગાવીને પોતાને મોટા ભક્ત ગણાવવા - આ એક પ્રકારનો અધર્મ અને દંભ છે. પ્રામાણિકતા વિનાની ભક્તિ આત્માની છેતરપિંડી છે. તમે જે પણ કામ કરો, પછી એ નાનું હોય કે મોટું, એમાં તમારો આત્મા રેડી દો. એમાં ક્યાંય ભ્રષ્ટાચાર, બેઈમાની કે આળસ ન ભળવા દો. કાર્યસ્થળ એ જ સાચું દેવાલય છે અને હાથમાં રહેલું કાર્ય એ જ પૂજાની સામગ્રી.
કોઈ વ્યક્તિ જ્યારે પોતાના વ્યવસાય કે નોકરીને પૂરી નિષ્ઠા, ખંત અને ચોકસાઈથી કરે છે ત્યારે તે રાષ્ટ્રના વિકાસમાં સીધો ફાળો આપે છે. સ્વામીજી વિશ્વના વિકસિત દેશોનું ઉદાહરણ આપતાં કહે છે કે જે દેશોએ પ્રગતિ કરી છે એમણે કામને જ પોતાનો ધર્મ માન્યો છે. ત્યાંનો નાગરિક પોતાના સમયની એક-એક મિનિટ ઉત્પાદક શ્રમ પાછળ ખર્ચે છે. પરિણામે તેમના જીવનમાં સમૃદ્ધિ આવી છે. આપણે ત્યાં મંદિરો, ઉત્સવો અને મેળાવડાઓમાં હજારો કલાકો બગાડવામાં આવે છે, પણ શ્રમ અને કાર્યસંસ્કૃતિની કદર કરવામાં આવતી નથી.
ઈશ્વરે સૃષ્ટિની રચના કરી છે અને એમાં દરેક જીવને કર્મ કરવાની જવાબદારી સોંપી છે. હાથ જોડીને ભીખ માગવી એ ભક્તિ નથી, હાથ લાંબા કરીને પુરુષાર્થ કરવો એ જ સાચી આરાધના છે. 

- ક્રાન્તિકારી વિચારધારા અને તેજાબી વ્યક્તિત્વ માટે જાણીતા સ્વામી સચ્ચિદાનંદનું ભારત સરકારે પદ્‍મભૂષણ દ્વારા સન્માન કર્યું છે