26 September, 2026 02:26 PM IST | Mumbai | Dr. Rishita Bochia Joshi
તસવીર ડિઝાઇનઃ કિશોર સોસા
સુંદર અને ટકાઉ ઘર બનાવવા મજબૂત પાયો, સારી અને યોગ્ય સામગ્રી તેમજ કુશળ કામદારોની જરૂર પડે છે તેમ આપણા શરીરનું સર્વાંગી સ્વાસ્થ્ય જળવાય તે માટે ખોરાક, કસરત અને મનની સ્વસ્થતા જરૂરી છે. ખોરાક આપણા શરીરને ઊર્જા આપે છે. નિયમિત કસરત શરીરને મજબૂત બનાવે છે, સાથે સાથે મનને તેજ અને તણાવમુક્ત રાખે છે. આમ સર્વાંગી સ્વાસ્થ્ય માટે તન અને મન બન્ને સ્વસ્થ હોવા ખૂબ જરુરી છે. સોશ્યલ મીડિયા જ્યારે આંગળીના ટેરવે છે ત્યારે સરળતાથી માહિતી મળી જાય કે, સર્વાંગી સ્વાસ્થ્ય માટે શું ખાવું જોઈએ? ડાયટિંગમાં કઈ બાબતોનું ધ્યાન રાખવું? કઈ કસરત કરવી જોઈએ? માનસિક શાંતિ માટે શું જરુરી છે? વગેરે વગેરે બધી જ માહિતી મળી જાય છે. પરંતુ વ્યક્તિ દીઠ દરેક બાબત જુદી-જુદી હોય છે. પણ સર્વાંગી સ્વાસ્થ્યને લગતી કેટલીક બાબતો બહુ કૉમન હોય છે. તમને મૂંઝવણ થતી હોય કે સુખાકારી અને સર્વાંગી સ્વાસ્થ્ય માટે શું કરવું તો ગુજરાતી મિડ-ડે ડોટ કોમ તમારી માટે લઈને આવ્યું છે – ‘હેલ્થ ફંડા’ (Health Funda). જેમાં દર શનિવારે ‘હેલ્થ એન ફૂડવિલા’ (Health n Foodvilla)નાં ડાયટિશન અને ફૂડ ન્યુટ્રિશનિસ્ટ, હોલિસ્ટિક ફંક્શનલ હેલ્થ કૉચ ડૉ. રિશિતા બોચિયા જોષી (Dr. Rishita Bochia Joshi) ખોરાક, શારિરીક સ્વાસ્થ્ય અને માનસિક સ્વાસ્થ્યને લગતા વિષયો પર આપણી સાથે વાત કરશે.
આજના ‘હેલ્થ ફંડા’ના એપિસોડમાં ડૉ. રિશિતા બોચિયા જોષી વાત કરે છે, ભારતમાં પ્રોટીન સપ્લીમેન્ટ્સનો ઉપયોગ – જે હેલ્થ ટ્રેન્ડ બની રહ્યો છે. ત્યારે પ્રોટીન સપ્લીમેન્ટ્સના ફાયદા, તેનાથી થતા શક્ય જોખમો અને તેને પસંદ કરતા પહેલા ધ્યાનમાં રાખવાના મહત્વના પરિબળોની સમીક્ષા કરવી કેટલી જરુરી છે?
આજે ભારતના કોઈપણ ગ્રોસરી સ્ટોર કે સુપરમાર્કેટમાં જાઓ એટલે તમને સ્નેક્સના વિભાગમાં કંઈક આવો જ માહોલ જોવા મળશે — બિસ્કિટની બાજુમાં ગોઠવેલા પ્રોટીન બાર્સ, સોફ્ટ ડ્રિંક્સની જગ્યાએ પ્રોટીન વોટર અને સામાન્ય ઘઉંના લોટની સાથે પ્રોટીન લોટ. વર્ષ ૨૦૨૬માં ભારતના હેલ્થ અને ન્યુટ્રિશન ક્ષેત્રે `પ્રોટીન` એ સૌથી વધુ ચર્ચાતો અને વેચાતો શબ્દ બની ગયો છે.
સ્થાનિક સંસ્થા `લોકલસર્કલ્સ` (LocalCircles) અને `કંટ્રી ડિલાઈટ` (Country Delight) દ્વારા ભારતના ૨૫ શહેરોમાં ૨ લાખથી પણ વધુ લોકો પર કરાયેલા એક વિશાળ સર્વેક્ષણમાં ચોંકાવનારો ખુલાસો થયો છે કે શહેરી ભારતની ૬૦ ટકા વસ્તી પ્રોટીનની તીવ્ર ઉણપથી પીડાઈ રહી છે. તેનાથી પણ વધુ આશ્ચર્યજનક વાત એ છે કે શહેરી વિસ્તારના ૧૦ માંથી માત્ર ૪ લોકો (આશરે ૪૦ ટકા) જ પોતાના રોજિંદા આહારમાં ઈંડા, દાળ, દૂધ, પનીર, નટ્સ કે માછલી જેવા પ્રોટીનયુક્ત આહારનો નિયમિત સમાવેશ કરે છે.
તબીબોના મતે, આ માત્ર ફિટનેસ કે બોડીબિલ્ડિંગ કરનારા લોકો પૂરતો સીમિત વિષય નથી. આહારમાં પ્રોટીનની ઉણપને કારણે વાળ ખરવા, રોગપ્રતિકારક શક્તિ (Immunity) નબળી પડવી, સતત થાક અને કંટાળો આવવો તેમજ સ્નાયુઓ ઘટવા (Muscle Loss) જેવી ગંભીર સમસ્યાઓ થાય છે — જેને મોટાભાગના લોકો પોતાના ખોરાક સાથે જોડતા જ નથી. આ જ તકનો લાભ લઈને બોલિવૂડ કલાકારો, ક્રિકેટરો અને મોટી ફૂડ બ્રાન્ડ્સે પણ આ ટ્રેન્ડ અપનાવી લીધો છે અને પ્રોટીન શેક્સ, કૂકીઝ અને સ્નેક્સને મુખ્યધારામાં ધકેલી દીધા છે.
વર્ષ ૨૦૨૪માં લિવર નિષ્ણાત ડૉ. સિરિયાક અબ્બી ફિલિપ્સ ("ધ લિવર ડોક" - The Liver Doc) ના નેતૃત્વ હેઠળ `સિટિઝન્સ પ્રોટીન પ્રોજેક્ટ` નામે એક અભ્યાસ હાથ ધરવામાં આવ્યો હતો. જેમાં ભારતમાં વેચાતા ૩૬ પોપ્યુલર પ્રોટીન સપ્લીમેન્ટ્સનું પ્રયોગશાળામાં કડક પરીક્ષણ કરવામાં આવ્યું. આ રિપોર્ટના પરિણામો અત્યંત ચિંતાજનક હતા! જેમાં જાણવા મળ્યું કે…
૭૦ ટકા પ્રોટીન પ્રોડક્ટ્સમાં લેબલ પર દાવો કરાયા કરતાં વાસ્તવમાં પ્રોટીનની પ્રમાણ ખૂબ ઓછું હતું.
ઘણી જાણીતી બ્રાન્ડ્સમાં `એફ્લાટોક્સિન` (એક પ્રકારનું ઝેરી ફંગસ) તેમજ આર્સેનિક અને કેડમિયમ જેવા કેન્સર માટે જવાબદાર (Carcinogenic) અને ખતરનાક તત્વો મળી આવ્યા હતા.
કેટલીક પ્રોટીન બ્રાન્ડ્સમાં દાવો કરાયા કરતાં શંકાસ્પદ રીતે વધુ પ્રોટીન બતાવવામાં આવ્યું હતું — જે સસ્તા અને કૃત્રિમ એસિડ્સના મિશ્રણ એટલે કે `પ્રોટીન સ્પાઇકિંગ` (Protein Spiking) નો સંકેત છે.
આ ઉપરાંત, `ક્લીન લેબલ પ્રોજેક્ટ` (Clean Label Project) ના વૈશ્વિક રિપોર્ટમાં પણ આ જ પ્રકારની સમસ્યાઓ સામે આવી છે. તેમાં જાણવા મળ્યું કે ઓર્ગેનિક, પ્લાન્ટ-બેઝ્ડ (વનસ્પતિજન્ય) અને ચોકલેટ ફ્લેવર ધરાવતા પ્રોટીન પાવડરમાં સીસું (Lead) અને કેડમિયમ જેવા ઝેરી તત્વો વધુ પ્રમાણમાં જોવા મળ્યા હતા.
પ્રોટીન પાવડર, ખાસ કરીને વ્હે પ્રોટીન (Whey Protein) — દરેકના શરીરને અનુકૂળ આવતો નથી. માર્કેટિંગ અને જાહેરાતોમાં જે બતાવવામાં આવે છે તેના કરતાં વાસ્તવમાં ભારતીયોમાં પાચનની તકલીફો વધુ જોવા મળે છે:
ભારતમાં દૂધમાં રહેલી લેક્ટોઝ શુગર ન પચવાની સમસ્યા ખૂબ સામાન્ય છે. દિલ્હી, મુંબઈ, બેંગલુરુ અને હૈદરાબાદના જીમ-ગોઅર્સ પર `મસલબ્લેઝ` દ્વારા કરાયેલા સર્વેમાં ત્રીજા ભાગથી વધુ લોકોએ વ્હે પ્રોટીન લીધા પછી પેટ ફૂલવું (Bloating), ઝાડા અને ઉલટી જેવી સમસ્યાઓ થઈ હોવાનું જણાવ્યું હતું — કારણ કે મોટાભાગના ભારતીય પાચનતંત્રને એકસાથે આટલા વધુ પ્રમાણમાં પ્રોટીન પચાવવાની ટેવ હોતી નથી.
મટર (Pea), સોયા કે રાઇસ પ્રોટીન જેવા પ્લાન્ટ બેઝ્ડ પાવડરમાં વધારાનું ફાઇબર અને ગમ્સ (Gums) ઉમેરેલા હોય છે. આ તત્વો સંવેદનશીલ પાચનતંત્ર કે આંતરડાની સમસ્યા (IBS) ધરાવતા લોકોને ગેસ અને પેટનો દુખાવો આપી શકે છે.
આ ઈન્ટોલરન્સ કરતાં સાવ અલગ બાબત છે. આ એક ઇમ્યુન રિએક્શન (રોગપ્રતિકારક શક્તિની પ્રતિક્રિયા) છે, જેમાં શરીર પર ચકમા પડવા, સોજો આવવો કે શ્વાસ લેવામાં તકલીફ થવી જેવા લક્ષણો દેખાય છે. આ સ્થિતિમાં માત્ર પ્રોટીનની બ્રાન્ડ બદલવાને બદલે યોગ્ય તબીબી સારવાર લેવી જરૂરી છે.
જો તમે પણ પ્રોટીન પાવડર લેવાનું વિચારતા હોય કે લેતા હોય તો આટલું ધ્યાન રાખવાની ખાસ જરુર છે!
કોઈ પણ પાવડર કે ડબ્બો શરૂ કરતા પહેલાં તમારા રોજિંદા આહારમાં દાળ, ઈંડા, પનીર, દહીં, દૂધ, ચિકન, માછલી અને નટ્સ જેવા કુદરતી ખોરાકનો સમાવેશ કરો.
જો તમને લેક્ટોઝથી તકલીફ કે સંવેદનશીલતા હોય, તો `વ્હે કન્સન્ટ્રેટ` (Whey Concentrate) ને બદલે `વ્હે આઈસોલેટ` (Whey Isolate - જેમાં લેક્ટોઝનું પ્રમાણ ખૂબ ઓછું હોય છે) અથવા લેક્ટોઝ-ફ્રી/પ્લાન્ટ-બેઝ્ડ વિકલ્પ પસંદ કરો.
પહેલા જ દિવસથી આખો સ્કૂપ લેવાને બદલે અડધા કે નાના ડોઝથી શરૂઆત કરો અને તમારું પાચનતંત્ર તેને કેવી રીતે સ્વીકારે છે તે ચકાસો.
ભારતીય અભ્યાસમાં સામે આવ્યું છે કે આયુર્વેદિક કે હર્બલ મિશ્રણ ધરાવતા પ્રોટીન પાવડરમાં સૌથી વધુ દૂષિત અને ઝેરી તત્વો મળી આવ્યા હતા.
માત્ર કંપનીના પોતાના દાવા કે `ઓર્ગેનિક` અથવા મોંઘી બ્રાન્ડ હોવા પર વિશ્વાસ કરવાને બદલે સ્વતંત્ર થર્ડ-પાર્ટી લેબોરેટરી દ્વારા ટેસ્ટ થયેલ હોય તે જ પ્રોડક્ટ પસંદ કરો.
મુખ્ય મુદ્દો એ છે કે આંખ બંધ કરીને કે અંધાનુકરણ કરીને કોઈ પણ પ્રોડક્ટ વાપરતા પહેલાં હંમેશા કોઈ નિષ્ણાત કે ડોક્ટરની સલાહ લો. ખાસ કરીને જો તમને પાચનની તકલીફ, કિડનીની સમસ્યા હોય કે કોઈ અન્ય દવાઓ ચાલતી હોય તો ખાસ કાળજી રાખો. તમારા શરીરને સમજો અને તમારા માટે જે જરૂરી હોય અને અનુકૂળ આવે તેનો જ ઉપયોગ કરો.
તમારા મનમાં પ્રોટીન અને સપ્લીમેન્ટ્સ અંગે કોઈ પણ પ્રશ્ન હોય, તો ચોક્કસ ડૉ. રિશિતા બોચિયા જોષીનો ઉપર જણાવેલા ઇમેઇલ કે પછી ઇન્સ્ટાગ્રામના માધ્યમથી સંપર્ક કરી શકો છો.
(શબ્દાંકનઃ રચના જોષી)
