14 March, 2026 12:01 PM IST | Mumbai | Dr. Rishita Bochia Joshi
તસવીર ડિઝાઇનઃ કિશોર સોસા
સુંદર અને ટકાઉ ઘર બનાવવા મજબૂત પાયો, સારી અને યોગ્ય સામગ્રી તેમજ કુશળ કામદારોની જરૂર પડે છે તેમ આપણા શરીરનું સર્વાંગી સ્વાસ્થ્ય જળવાય તે માટે ખોરાક, કસરત અને મનની સ્વસ્થતા જરૂરી છે. ખોરાક આપણા શરીરને ઊર્જા આપે છે. નિયમિત કસરત શરીરને મજબૂત બનાવે છે, સાથે સાથે મનને તેજ અને તણાવમુક્ત રાખે છે. આમ સર્વાંગી સ્વાસ્થ્ય માટે તન અને મન બન્ને સ્વસ્થ હોવા ખૂબ જરુરી છે. સોશ્યલ મીડિયા જ્યારે આંગળીના ટેરવે છે ત્યારે સરળતાથી માહિતી મળી જાય કે, સર્વાંગી સ્વાસ્થ્ય માટે શું ખાવું જોઈએ? ડાયટિંગમાં કઈ બાબતોનું ધ્યાન રાખવું? કઈ કસરત કરવી જોઈએ? માનસિક શાંતિ માટે શું જરુરી છે? વગેરે વગેરે બધી જ માહિતી મળી જાય છે. પરંતુ વ્યક્તિ દીઠ દરેક બાબત જુદી-જુદી હોય છે. પણ સર્વાંગી સ્વાસ્થ્યને લગતી કેટલીક બાબતો બહુ કૉમન હોય છે. તમને મૂંઝવણ થતી હોય કે સુખાકારી અને સર્વાંગી સ્વાસ્થ્ય માટે શું કરવું તો ગુજરાતી મિડ-ડે ડોટ કોમ તમારી માટે લઈને આવ્યું છે – ‘હેલ્થ ફંડા’ (Health Funda). જેમાં દર શનિવારે ‘હેલ્થ એન ફૂડવિલા’ (Health n Foodvilla)નાં ડાયટિશન અને ફૂડ ન્યુટ્રિશનિસ્ટ, હોલિસ્ટિક ફંક્શનલ હેલ્થ કૉચ ડૉ. રિશિતા બોચિયા જોષી (Dr. Rishita Bochia Joshi) ખોરાક, શારિરીક સ્વાસ્થ્ય અને માનસિક સ્વાસ્થ્યને લગતા વિષયો પર આપણી સાથે વાત કરશે.
આજના ‘હેલ્થ ફંડા’ના એપિસોડમાં ડૉ. રિશિતા બોચિયા જોષી વાત કરે છે, માર્ચ મહિનામાં મે મહિના જેવી ગરમી પડી રહી છે ત્યારે કયા પ્રકારની સમસ્યા થાય છે. પણ તે તકલીફોમાંથી રાહત મેળવવા માટેના સાધનો આપણા રસોડામાં જ છુપાયેલા છે, શું એ તમને ખબર છે? ચાલો જાણીએ…
સામાન્ય રીતે ભારતમાં, માર્ચ મહિનો એટલે એવો સમય જ્યારે શિયાળો ધીમે ધીમે ઉનાળા તરફ જઈ રહ્યો હોય - સુખદ સવાર, ખીલેલા વૃક્ષો અને ખાવાની આદતોમાં ધીમે ધીમે ફેરફાર. પરંતુ છેલ્લા કેટલાક વર્ષોમાં, માર્ચ મહિનો તો જાણે ઉનાળાની ખરી ઋતુ આવી હોય તેવો લાગે છે. તાપમાન જલ્દી-જલ્દી વધે છે, બપોરે ખૂબ ગરમી લાગે છે અને શરીરને ઘણીવાર આ અચાનક ગરમીના વાતાવરણમાં સેટ થવામાં મુશ્કેલી પડે છે. ખરેખર આ ગરમીની અસર શરીરની અંદર અનુભવાય છે - જે રોગપ્રતિકારક શક્તિ, પાચન અને એકંદર ઉર્જા સ્તરને પ્રભાવિત કરે છે.
શરીરના સૌથી પહેલા જે ભાગોમાં ગરમીનો અનુભવ અને અસર થાય છે તેમાંનું એક આપણું પાચનતંત્ર છે. શરીરની વધુ પડતી ગરમી પાચનતંત્રને ધીમું કરી શકે છે, જેના કારણે પેટનું ફૂલવું, એસિડિટી, ભૂખ ન લાગવી અને ભોજન પછી ભારેપણું જેવી સામાન્ય મોસમી સમસ્યાઓ અનુભવાય છે. મસાલેદાર, તેલયુક્ત અથવા ખૂબ ભારે ખોરાક પણ શરીર માટે મુશ્કેલ બની જાય છે, છતાં આપણી દૈનિક દિનચર્યાઓ અને ખાવાની આદતો ઘણીવાર એવી જ રહે છે!
આપણે સામાન્ય રીતે ધારીએ છીએ તેના કરતાં ગરમી આપણી હાઇડ્રેશન સિસ્ટમને વધુ અસર કરે છે. હળવું ડિહાઇડ્રેશન થાય તો પણ આપણને થાક અનુભવાય છે, માથાનો દુખાવો, ચીડિયાપણું અને ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવામાં મુશ્કેલીનું કારણ બની શકે છે.
ગરમીની બીજી અસર આંતરડાના સ્વાસ્થ્યમાં જોવા મળે છે. ગરમ હવામાનમાં અયોગ્ય રીતે સંગ્રહિત ખોરાક અથવા બહારના ભોજનમાં હાનિકારક બેક્ટેરિયા ઝડપથી વિકાસ પામી શકે છે. આ એક કારણ છે કે, ગરમીની ઋતુમાં પેટના ચેપ અને ફૂડ પોઇઝનિંગના કેસોમાં વધારો થાય છે.
જોકે, આપણા ભારતીય રસોડામાં આ ગરમીની ઋતુમાં ડિહાઇડ્રેશન સહિત અન્ય સમસ્યામાંથી રાહત મેળવવા ઉકેલો પહેલેથી જ હાજર છે. આપણી પરંપરાગત ખાદ્ય આદતો હંમેશા ઋતુગત ફેરફારોને સારી રીતે અનુકૂળ રહી છે.
૧. શેકેલા જીરા અને ચપટી સિંધવ મીઠું વાળી એક ગ્લાસ છાશ ફક્ત તાજગી જ નથી આપતી- તે આંતરડાના સારા બેક્ટેરિયાને પણ ટેકો આપે છે અને પાચનમાં સુધારો કરવામાં મદદ કરે છે.
૨. નાળિયેર પાણી કુદરતી ઇલેક્ટ્રોલાઇટ તરીકે કામ કરે છે અને પરસેવા દ્વારા શરીરે ગુમાવેલા ખનિજોને ફરીથી ઉત્પન્ન કરવામાં મદદ કરે છે.
૩. મોસમી ફળો પણ આ ઋતુમાં મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવે છે. તરબૂચ, શક્કરટેટી અને નારંગી શરીરને હાઇડ્રેટ રાખવામાં મદદ કરે છે અને રોગપ્રતિકારક શક્તિને ટેકો આપતા વિટામિન્સ પૂરા પાડે છે.
૪. લીંબુ પાણી અથવા દૂધમાં પલાળેલા સબજા બીજ (બેસિલના બીજ) અથવા ચિયા બીજ ઉમેરવાથી શરીરને અંદરથી ઠંડુ કરવામાં મદદ મળે છે. આ બીજ પાણી શોષી લે છે અને જેલ જેવું પોત બનાવે છે જે હાઇડ્રેશનમાં મદદ કરે છે અને આંતરડાના સ્વાસ્થ્યને ટેકો આપે છે.
૫. આમ પન્ના જેવા કાચી કેરીના પીણાં ફક્ત ઉનાળાના સ્વાદિષ્ટ પીણાં જ નથી - તેમાં વિટામિન સી અને ઇલેક્ટ્રોલાઇટ્સ હોય છે જે શરીરને ગરમીથી લાગતા થાકથી બચાવવામાં મદદ કરે છે.
૬. ગોળ, લીંબુ, જીરા પાવડર, મીઠું અને ફુદીનાના પાન પાણીમાં ભેળવીને ઘરે બનાવેલ પીણું કુદરતી ઇલેક્ટ્રોલાઇટ તરીકે કામ કરે છે. તે શરીરને તાજગી આપે છે અને ઉર્જા વધારે છે.
જ્યારે જમવાનું બનાવવાની વાત આવે છે, ત્યારે હળવી રસોઈ પદ્ધતિઓ મોટો ફરક લાવી શકે છે. ગ્રેવીવાળા અથવા તળેલા ખોરાકની તુલનામાં બાફેલી, સાંતળેલી અથવા હળવા મસાલાવાળી વાનગીઓ શરીર માટે પચવામાં સરળ હોય છે. દૈનિક ભોજનમાં દહીં, કાકડી, ફુદીનો, ધાણા અને દૂધી ઉમેરવાથી પણ શરીરની આંતરિક ગરમી સંતુલિત થઈ શકે છે.
બીજી એક નાની પણ મહત્વની આદત એ છે કે ભોજનના સમય પર ધ્યાન આપવું. ગરમીના સમયે મોડી રાત્રે ખાવાથી પાચનક્રિયા વધુ ધીમી પડી શકે છે. વહેલું અને હળવું ભોજન કરવાથી શરીર સ્વસ્થ થાય છે અને ઊંઘમાં સુધારો થાય છે.
જેમ જેમ હવામાનની પેટર્ન બદલાતી રહે છે, તેમ તેમ આપણા શરીરને અચાનક કે ભારે ફેરફારોને બદલે નાના અને વ્યવહારુ ગોઠવણોની જરૂર પડે છે.
વધતા તાપમાન સાથે, સૌથી સ્માર્ટ ઉકેલો હંમેશા નવા વિજ્ઞાનમાંથી નહીં, પરંતુ આપણા ‘દાદીમાનું વૈદું’ જેને કહેવાય તેમાંથી મળી આવે છે. હવે, આવતા શનિવારે ‘હેલ્થ ફંડા’માં આપણે ટ્રેન્ડી છતાં પરંપરાગત ભારતીય ઘટક વિશે વાત કરીશું જે શરીરને અંદરથી ઠંડુ કરવામાં મદદ કરે છે. એ પદાર્થો શું હશે તેનું અનુમાન લગાવતા રહો અને હા માર્ચ મહિનામાં મે જેવી ગરમી અનુભવાય ત્યારે ઉપર જણાવેલ નુસખા ચોક્કસ અમલમાં મુકજો.
(શબ્દાંકનઃ રચના જોષી)
