09 May, 2026 10:13 AM IST | Mumbai | Dr. Rishita Bochia Joshi
તસવીર ડિઝાઇનઃ કિશોર સોસા
સુંદર અને ટકાઉ ઘર બનાવવા મજબૂત પાયો, સારી અને યોગ્ય સામગ્રી તેમજ કુશળ કામદારોની જરૂર પડે છે તેમ આપણા શરીરનું સર્વાંગી સ્વાસ્થ્ય જળવાય તે માટે ખોરાક, કસરત અને મનની સ્વસ્થતા જરૂરી છે. ખોરાક આપણા શરીરને ઊર્જા આપે છે. નિયમિત કસરત શરીરને મજબૂત બનાવે છે, સાથે સાથે મનને તેજ અને તણાવમુક્ત રાખે છે. આમ સર્વાંગી સ્વાસ્થ્ય માટે તન અને મન બન્ને સ્વસ્થ હોવા ખૂબ જરુરી છે. સોશ્યલ મીડિયા જ્યારે આંગળીના ટેરવે છે ત્યારે સરળતાથી માહિતી મળી જાય કે, સર્વાંગી સ્વાસ્થ્ય માટે શું ખાવું જોઈએ? ડાયટિંગમાં કઈ બાબતોનું ધ્યાન રાખવું? કઈ કસરત કરવી જોઈએ? માનસિક શાંતિ માટે શું જરુરી છે? વગેરે વગેરે બધી જ માહિતી મળી જાય છે. પરંતુ વ્યક્તિ દીઠ દરેક બાબત જુદી-જુદી હોય છે. પણ સર્વાંગી સ્વાસ્થ્યને લગતી કેટલીક બાબતો બહુ કૉમન હોય છે. તમને મૂંઝવણ થતી હોય કે સુખાકારી અને સર્વાંગી સ્વાસ્થ્ય માટે શું કરવું તો ગુજરાતી મિડ-ડે ડોટ કોમ તમારી માટે લઈને આવ્યું છે – ‘હેલ્થ ફંડા’ (Health Funda). જેમાં દર શનિવારે ‘હેલ્થ એન ફૂડવિલા’ (Health n Foodvilla)નાં ડાયટિશન અને ફૂડ ન્યુટ્રિશનિસ્ટ, હોલિસ્ટિક ફંક્શનલ હેલ્થ કૉચ ડૉ. રિશિતા બોચિયા જોષી (Dr. Rishita Bochia Joshi) ખોરાક, શારિરીક સ્વાસ્થ્ય અને માનસિક સ્વાસ્થ્યને લગતા વિષયો પર આપણી સાથે વાત કરશે.
આજના ‘હેલ્થ ફંડા’ના એપિસોડમાં ડૉ. રિશિતા બોચિયા જોષી વાત કરે છે, શરીરમાં મસલ્સ (સ્નાયુઓ)ની મજબૂતાઈ કેટલી મહત્વની છે અને રોજિંદા જીવનમાં શું કરી શકાય જેનાથી મસલ્સની મજબૂતાઈ વધે.
વર્ષોથી આપણે સ્વાસ્થ્યને માપવા માટે શરીરનું વજન, કોલેસ્ટ્રોલનું સ્તર અને બ્લડ શુગર જેવા પરિમાણોનો ઉપયોગ કરતા આવ્યા છીએ. વજન કાંટા પર ઊભા રહીને અથવા રિપોર્ટ પર નજર નાખીને આપણે માની લઈએ છીએ કે આપણું સ્વાસ્થ્ય કેવું છે તેનો આપણને અંદાજ આવી ગયો છે. પરંતુ, લાંબા ગાળાના સ્વાસ્થ્ય માટે એક વધુ અર્થપૂર્ણ સૂચક અત્યારે શાંતિથી લોકોનું ધ્યાન ખેંચી રહ્યું છે અને તે છે - સ્નાયુઓનું સ્વાસ્થ્ય.
અહીં સ્નાયુઓનો અર્થ બોડીબિલ્ડિંગ અથવા સિક્સ-પેક એબ્સ બનાવવો એવો નથી, પરંતુ તે સ્નાયુઓની તાકાત અને ગુણવત્તા વિશે છે જે આપણને રોજિંદા જીવનમાં મદદરૂપ થાય છે. આ એ સ્નાયુઓ છે જે આપણને સીડી ચઢવામાં, કરિયાણાની થેલીઓ ઊંચકવામાં, બેસવામાં, ઊભા રહેવામાં અને ઉંમર વધવાની સાથે આપણી સ્વાયત્તતા જાળવી રાખવામાં મદદ કરે છે.
સ્નાયુઓ માત્ર હલનચલન માટે જ નથી, પરંતુ તે આપણા શરીરના આંતરિક કાર્યો સાથે પણ ઊંડાણપૂર્વક જોડાયેલા છે. તંદુરસ્ત સ્નાયુઓ ચયાપચય (મેટાબોલિઝમ), બ્લડ શુગરનું નિયંત્રણ, હાડકાંની મજબૂતી અને રોગપ્રતિકારક શક્તિ જાળવવામાં મહત્વની ભૂમિકા ભજવે છે. વાસ્તવમાં, અભ્યાસો સૂચવે છે કે જે વ્યક્તિઓના સ્નાયુઓ વધુ મજબૂત હોય છે, તેમનામાં લાંબા ગાળાની બીમારીઓનું જોખમ ઓછું રહે છે અને વધતી ઉંમરે પણ તેમનું સ્વાસ્થ્ય વધુ સારું રહેવાની શક્યતા વધી જાય છે.
પરંતુ, આ બાબતમાં આપણી આધુનિક જીવનશૈલી ધીમીગતિએ આપણી વિરુદ્ધ કામ કરી રહી છે. બેઠાડુ જીવન અને શારીરિક પ્રવૃત્તિનો અભાવ આપણા સ્નાયુઓના સ્વાસ્થ્યને નબળું પાડી રહ્યાં છે, જે ભવિષ્યમાં સ્વાસ્થ્ય સંબંધિત અનેક પડકારો ઉભા કરી શકે છે.
બેઠાડુ દિનચર્યા, ડેસ્ક પર કામ કરવાના લાંબા કલાકો, ન્યૂનતમ શારીરિક પ્રવૃત્તિ અને પ્રોટીન વગરનો નબળો આહાર - આ બધી બાબતો સ્નાયુઓના સ્વાસ્થ્યમાં ક્રમશઃ ઘટાડા તરફ દોરી જાય છે, જે હવે યુવાન વયના લોકોમાં પણ જોવા મળે છે.
સૌથી વધુ ચિંતાની વાત તો એ છે કે, જો સક્રિયપણે ધ્યાન આપવામાં ન આવે તો સ્નાયુઓ ઘટવાની આ પ્રક્રિયા, જેને વય-સંબંધિત ઘટાડો માનવામાં આવે છે, તે ૩૦ વર્ષની ઉંમરથી જ શરૂ થઈ શકે છે. આના લક્ષણોની શરૂઆત ઘણીવાર ખૂબ જ ધીમી હોય છે. સામાન્ય કરતાં વધુ નબળાઈ અનુભવવી, જલ્દી થાકી જવું, શરીરનું સંતુલન જાળવવામાં મુશ્કેલી પડવી અથવા સ્ટેમિનામાં ઘટાડો નોંધાવો - આ માત્ર "વૃદ્ધ થવાના" લક્ષણો નથી, પરંતુ તે ઘણીવાર એવા સંકેતો છે કે તમારા સ્નાયુઓના સ્વાસ્થ્ય પર ધ્યાન આપવાની જરૂર છે.
સ્નાયુઓ બનાવવા અને તેને જાળવી રાખવા એ કોઈ જટિલ પ્રક્રિયા નથી, કે તેના માટે અત્યંત કઠિન ફિટનેસ રુટિનની જરૂર પડતી નથી. જીવનશૈલીમાં નાના પણ સચોટ ફેરફારો કરીને સ્નાયુઓની મજબૂતી વધારી શકાય છે.
પૂરતા પ્રમાણમાં પ્રોટીન લેવું અત્યંત આવશ્યક છે, છતાં ઘણા ભારતીય આહારમાં આ તત્વની ઉણપ જોવા મળે છે. આખા દિવસનું પ્રોટીન એકસાથે લેવાને બદલે તેને દરેક વખતના ભોજનમાં વહેંચીને લેવાથી તેનું શોષણ વધુ સારી રીતે થાય છે.
આહારની સાથે શારીરિક હલનચલન પણ એટલું જ મહત્વનું છે. સ્નાયુઓના સ્વાસ્થ્યને જાળવવા માટે જિમમાં જવું જ જરૂરી છે એવું નથી. નિયમિત ચાલવું, સીડી ચઢવી, યોગ કરવા અને શરીરના પોતાના વજનનો ઉપયોગ કરીને કરવામાં આવતી કસરતો - જેમ કે સ્ક્વોટ્સ અથવા પુશ-અપ્સ, ખૂબ જ મદદરૂપ સાબિત થઈ શકે છે. મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય સ્નાયુઓને સતત સક્રિય રાખવાનો છે.
સ્નાયુઓના રિપેર અને તેની જાળવણી માટે સારી ઊંઘ અને શરીરમાં પાણીનું યોગ્ય પ્રમાણ જાળવવું ખૂબ જ જરૂરી છે. આ બાબતો વિના, ગમે તેવો સારો આહાર અથવા કસરતની દિનચર્યા પણ અધૂરી સાબિત થઈ શકે છે.
ફિટનેસ એટલે માત્ર વજન ઘટાડવું કે ચોક્કસ માપના કપડાંમાં સમાઈ જવું એ નથી. કોઈ વ્યક્તિ દેખાવમાં "દુબળી" હોવા છતાં તેના સ્નાયુઓની તાકાત નબળી હોઈ શકે છે - જે પરિસ્થિતિને ઘણીવાર "પાતળા પણ અશક્ત" તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.
તેથી, હવે આપણે આપણી જાતને અને અન્ય લોકોને જે પ્રશ્ન પૂછવો જોઈએ તે એ નથી કે, "તમારું વજન કેટલું છે?"
પરંતુ, આપણે કદાચ એ પૂછવાનું શરૂ કરવાની જરૂર છે કે, "તમે કેટલા મજબૂત છો?"
કારણ કે અંતે, દીર્ધાયુષ્યનો અર્થ માત્ર લાંબું જીવવું એ નથી - પરંતુ તે વધુ સારી રીતે જીવવા, સક્રિય રહેવા અને પોતાની સ્વાયત્તતા જાળવી રાખવા વિશે છે. અને તે માટે, સ્નાયુઓનું સ્વાસ્થ્ય આપણા માટે સૌથી મજબૂત પાયા પૈકીનું એક બની શકે છે.
(શબ્દાંકનઃ રચના જોષી)
