18 May, 2026 02:47 PM IST | Mumbai | Gujarati Mid-day Online Correspondent
પ્રતીકાત્મક તસવીર (તસવીર સૌજન્યઃ એઆઇ)
સ્માર્ટફોન અને સંબંધો આજે આપણી જોડાવાની, પ્રેમ કરવાની અને વાતચીત કરવાની રીતને શાંતિપૂર્વક નવો આકાર આપી રહ્યા છે. જે ઉપકરણો એક સમયે કપલ્સને નજીક લાવ્યા હતા, તે હવે ઘણીવાર તેમની વચ્ચે દીવાલ બનીને ઊભા રહી જાય છે—પછી ભલે તે ડિનરનો સમય હોય, કોઈ વાતચીત હોય કે પછી નિકટતાની પળો હોય.
જેમ જેમ સ્ક્રીન ટાઈમ વધી રહ્યો છે અને લોકોની ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવાની ક્ષમતા (એટેન્શન સ્પાન) ઘટી રહી છે, તેમ તેમ હવે ઘણા લોકો એ સવાલ કરવા લાગ્યા છે કે શું જે ઉપકરણો આપણને દુનિયા સાથે જોડી રાખે છે, તે જ આપણા સૌથી અંગત સંબંધોમાં અંતર પણ ઊભું કરી રહ્યા છે?
વિશ્વના ઘણા દેશોમાં એક મોટી સમસ્યા ઝડપથી વધી રહી છે. લોકો પહેલાની સરખામણીએ ઓછા બાળકો પેદા કરી રહ્યા છે. ઘણા દેશોમાં પરિસ્થિતિ એવી થઈ ગઈ છે કે ત્યાંની વસ્તી ધીમે-ધીમે ઘટવા લાગી છે.
પહેલા એવું માનવામાં આવતું હતું કે આનું સૌથી મોટું કારણ મોંઘવારી, નોકરીનું દબાણ, નાના ઘર અને બદલાતી જીવનશૈલી છે. પરંતુ હવે સંશોધનમાં એક નવો અને ચોંકાવનારો ખુલાસો થયો છે. વૈજ્ઞાનિકો અને સંશોધકો એ સમજવાનો પ્રયાસ કરી રહ્યા છે કે શું સ્માર્ટફોન અને સોશિયલ મીડિયા પણ જન્મ દર ઘટવાનું મોટું કારણ (Smartphone responsible for Falling Global Birth Rates?) બની ચૂક્યા છે.
એક અહેવાલ અનુસાર, વિશ્વના બે-તૃતીયાંશથી વધુ દેશોમાં જન્મ દર (બર્થ રેટ)એ સ્તરથી નીચે જતો રહ્યો છે, જેને વસ્તીને સ્થિર રાખવા માટે જરૂરી માનવામાં આવે છે.
સરળ શબ્દોમાં કહીએ તો, હવે ઘણા દેશોમાં લોકો એટલા બાળકો પેદા નથી કરી રહ્યા કે આગામી પેઢી જૂની વસ્તીનું સ્થાન લઈ શકે. દક્ષિણ કોરિયા, જાપાન, ચીન, યુરોપ અને અમેરિકા જેવા દેશોમાં આ સમસ્યા પહેલાથી જ હતી, પરંતુ હવે લેટિન અમેરિકા, મિડલ ઈસ્ટ (મધ્ય પૂર્વ) અને એશિયાના ઘણા દેશોમાં પણ આ ટ્રેન્ડ ઝડપથી જોવા મળી રહ્યો છે.
અહેવાલમાં જણાવવામાં આવ્યું છે કે, છેલ્લા ૧૦ થી ૧૫ વર્ષમાં જન્મ દરમાં અચાનક આવેલો આ ઘટાડો માત્ર આર્થિક કારણોસર જ સમજાવી શકાય તેમ નથી. સંશોધકોનું માનવું છે કે સ્માર્ટફોન અને સોશિયલ મીડિયાએ લોકોની જીવન જીવવાની રીત બદલી નાખી છે.
હવે લોકોએ પહેલાની જેમ બહાર હળવા-મળવાનું ઓછું કરી દીધું છે. સંબંધો બાંધવા મુશ્કેલ બની રહ્યા છે અને એકલતા વધી રહી છે. આ જ બાબત આગળ જતાં લગ્ન અને બાળકોના આયોજન પર અસર કરી રહી છે.
એક અભ્યાસમાં અમેરિકા અને બ્રિટનમાં 4G ઇન્ટરનેટ નેટવર્ક આવ્યા પછીના ડેટાની તપાસ કરવામાં આવી હતી. જેમાં જાણવા મળ્યું છે કે જે વિસ્તારોમાં હાઇ-સ્પીડ મોબાઇલ ઇન્ટરનેટ વહેલું પહોંચ્યું, ત્યાં જન્મ દરમાં વધુ ઝડપથી ઘટાડો થયો. સંશોધકોનું કહેવું છે કે સ્માર્ટફોન આવ્યા પછી યુવાનોનો મોટાભાગનો સમય ઓનલાઇન પસાર થવા લાગ્યો છે અને રૂબરૂ મળવાનો સમય ઘટી ગયો છે.
નિષ્ણાતોના જણાવ્યા અનુસાર, હવે ડેટિંગ, મિત્રતા અને સંબંધોનો મોટો હિસ્સો સ્ક્રીન પૂરતો મર્યાદિત થઈ રહ્યો છે. સોશિયલ મીડિયા પર લોકો સતત અન્યોની પરફેક્ટ લાઈફ (આદર્શ જીવન) જોતા રહે છે, જેના કારણે સંબંધોને લઈને તેમની અપેક્ષાઓ બદલાઈ રહી છે. ઘણા લોકો લાંબા સમયના સંબંધો બાંધવાનું ટાળી રહ્યા છે અને એકલા રહેતા યુવાનોની સંખ્યા પણ સતત વધી રહી છે.
અહેવાલમાં એ બાબતનો પણ ઉલ્લેખ કરવામાં આવ્યો છે કે પહેલાંના સમયમાં જન્મ દર એટલા માટે ઘટતો હતો કારણ કે પરિણીત યુગલો ઓછા બાળકો પેદા કરતા હતા. પરંતુ હવે સૌથી મોટું કારણ એ બની રહ્યું છે કે સંબંધો જ ઓછા બંધાઈ રહ્યા છે. એટલે કે મોટી સંખ્યામાં લોકો લગ્ન કે લાંબા સમયના સંબંધો (રિલેશનશિપ) સુધી પહોંચી જ નથી શકતા.
જોકે નિષ્ણાતો માત્ર સ્માર્ટફોનને જ આ માટે સંપૂર્ણપણે જવાબદાર નથી માનતા. મોંઘા ઘર, નોકરીનું દબાણ, બાળકોના શિક્ષણનો ખર્ચ અને ભવિષ્ય અંગેનો ડર પણ આના મોટા કારણો છે. ઘણા દેશોમાં યુવાનો માટે કાયમી નોકરી મેળવવી અને ઘર ખરીદવું મુશ્કેલ બની રહ્યું છે. આવી સ્થિતિમાં તેઓ લગ્ન અને બાળકો રાખવાનો નિર્ણય ટાળી રહ્યા છે.
સોશિયલ મીડિયાની અસર માનસિક સ્વાસ્થ્ય પર પણ જોવા મળી રહી છે. ઘણા અહેવાલોમાં જણાવવામાં આવ્યું છે કે સતત સ્ક્રીન સામે રહેવાથી એકલતા, તણાવ અને ડિપ્રેશન વધી રહ્યું છે. આનાથી લોકોનું સામાજિક જીવન પ્રભાવિત થઈ રહ્યું છે.
કેટલાક દેશોમાં સરકારો આ ઘટતા જન્મ દરને રોકવા માટે આર્થિક સહાય પણ આપી રહી છે. જાપાન અને દક્ષિણ કોરિયા જેવા દેશોમાં બાળકો માટે આર્થિક મદદ, ટેક્સમાં છૂટછાટ અને અન્ય યોજનાઓ ચલાવવામાં આવી રહી છે. પરંતુ તેમ છતાં જન્મ દરમાં કોઈ ખાસ સુધારો જોવા નથી મળી રહ્યો. નિષ્ણાતોનું કહેવું છે કે માત્ર પૈસા આપવાથી આ સમસ્યા હલ નહીં થાય, કારણ કે અસલી બદલાવ લોકોની જીવનશૈલી અને સામાજિક વર્તણૂકમાં આવ્યો છે.
