09 April, 2026 02:40 PM IST | Mumbai | Vikkramm Chandirramani
મમતા બેનર્જીની તાકાત વ્યક્તિત્વ, સમય, અને રાજકીય સૂઝના સંગમમાં રહેલી છે.
પશ્ચિમ બંગાળ 23 એપ્રિલ અને 29 એપ્રિલના રોજ યોજાનારી તેની વિધાનસભા ચૂંટણી તરફ આગળ વધી રહ્યું છે જેની મતગણતરી 4 મેના રોજ નિર્ધારિત છે. આ સમયે રાજ્ય ફરી એકવાર એક કદાવર રાજકીય હસ્તી મમતા બેનર્જીની આસપાસ કેન્દ્રિત થયું છે. ભાજપે પોતાનો પડકાર વધુ તેજ કર્યો છે પ્રચાર ઉગ્ર બન્યો છે અને નિવેદનબાજીની તીવ્રતા પણ વધી છે. તેમ છતાં આ જંગનું કેન્દ્રબિંદુ હજુ પણ તેમની આસપાસ જ ફરે છે. મમતા બેનર્જી બંગાળના રાજકારણમાં આજે પણ નિર્ણાયક શક્તિ બની રહ્યા છે.
તેમની સ્થિતિ આટલી મજબૂત કેમ ટકી રહી છે તે સમજવા માટે ચૂંટણીના આંકડાઓથી પર જોવું પડશે. મમતા બેનર્જીની સફર ક્યારેય પરંપરાગત રાજકારણી જેવી રહી નથી. તેમની સફર સંઘર્ષ અસ્તિત્વ ટકાવી રાખવાની મથામણ સમયસૂચકતા ભાવનાત્મક અપીલ અને જનમાનસના રાજકારણની કુદરતી સમજ પર રચાયેલી છે. તેમણે એક એવા નેતાની છબી બનાવી છે જે માત્ર લોકોની ફરિયાદોનું પ્રતિનિધિત્વ નથી કરતા પરંતુ પોતે તેનો પર્યાય બની જાય છે. દાયકાઓના સંઘર્ષમાંથી કંડારેલી આ છબી આજે પણ સમગ્ર બંગાળમાં ઊંડો પડઘો પાડે છે.
5 જાન્યુઆરી 1955 ના રોજ કોલકાતામાં જન્મેલા મમતા બેનર્જી એક સાધારણ પૃષ્ઠભૂમિમાંથી વિદ્યાર્થી રાજકારણ અને કોંગ્રેસ પ્રણાલી દ્વારા આગળ વધ્યા અને ભારતની સૌથી જાણીતી રાજકીય હસ્તીઓમાંના એક તરીકે ઉભરી આવ્યા. તેમની પ્રથમ મોટી સફળતા 1984 માં આવી જ્યારે તેમણે જાદવપુરમાં સોમનાથ ચેટર્જીને હરાવી નાની ઉંમરે સંસદમાં પ્રવેશ કર્યો. તે વિજય તેમના શનિના રિટર્ન Saturn return ના તબક્કા સાથે સુસંગત હતો એવો તબક્કો જે કર્મના નિર્ણાયક વળાંક વધતી જવાબદારી અને જીવનના માર્ગના પુનર્ગઠન માટે જાણીતો છે. તેમના કિસ્સામાં આ તબક્કે માત્ર સફળતાના દ્વાર જ નહોતા ખોલ્યા પરંતુ દબાણ સંઘર્ષ અને સતત આગળ વધવાની ધગશથી વ્યાખ્યાયિત જીવનનો પાયો નાખ્યો હતો.
તેમની કુંડળી સમજાવે છે કે તેમનું રાજકારણ હંમેશા આટલું અલગ કેમ રહ્યું છે. ધનુ રાશિમાં સૂર્ય અને બુધ તેમને વૈચારિક બળ નિખાલસતા અને અડધા પડધા નિર્ણયો લેવાનો ઇનકાર કરવાની શક્તિ આપે છે. તેઓ સીધી વાત કરે છે ઘણીવાર બેબાક રીતે અને અપેક્ષાઓ મુજબ પોતાનો સૂર બદલવો તેમને પસંદ નથી. તેનાથી ઘર્ષણ પેદા થાય છે પરંતુ તે જ તેમને અસલી અને વિશ્વસનીય બનાવે છે.
વૃષભ રાશિનો ચંદ્ર તેમને ભાવનાત્મક સ્થિરતા અને સહનશક્તિ આપે છે. એકવાર તેઓ કોઈ વલણ અપનાવે છે પછી તેના પર અડગ રહે છે. તેમનામાં એક ઊંડું ભાવનાત્મક કેન્દ્ર છે જે સરળતાથી ડગતું નથી. આ જ તેમને દિશા ગુમાવ્યા વગર લાંબા ગાળાના રાજકીય દબાણને સહન કરવાની શક્તિ આપે છે અને તે એવા તબક્કાઓમાં પણ ટકી રહેવાની ક્ષમતા સમજાવે છે જે કદાચ ઓછી મક્કમતા ધરાવતા નેતાઓને માર્ગ પરથી ફંટાવી શકે છે.
કુંભ રાશિમાં મંગળ તેમની રાજકીય લડાઈ લડવાની બિનપરંપરાગત અને ઘણીવાર ચોંકાવનારી રીતો દ્વારા પ્રગટ થાય છે. આ મંગળ નપા તુલો કે સંયમિત નથી. તે તત્કાળ વ્યુહરચના બનાવનારો ટકરાવ લેનારો અને એવી સીમાઓ ઓળંગવાની હિંમત રાખનારો છે જ્યાં અન્ય લોકો ખચકાતા હોય છે. તેમની કારકિર્દીની શરૂઆતમાં મમતા બેનર્જીએ મહિલા અનામત બિલનો વિરોધ કરતા અટકાવવા માટે એક સાંસદનો કોલર પકડીને તેમને લોકસભાના વેલમાંથી બહાર ખેંચ્યા હતા. તે છબી કાચી આકસ્મિક અને અવગણી ન શકાય તેવી હતી જેણે એક જ ક્ષણમાં તેમના રાજકારણના સારને પકડી પાડ્યો હતો. તેમને પોતાને શિષ્ટ બતાવવામાં કોઈ રસ નહોતો તેમને લડાઈ જીતવામાં જ રસ હતો.
તેમનો કરિશ્મા કુંડળીના ઊંડા પ્રવાહોમાંથી આવે છે. કર્ક રાશિનો ગુરુ તેમને જનતા સાથે અસાધારણ ભાવનાત્મક જોડાણ આપે છે. તે તેમને એક રક્ષક તરીકે સ્થાપિત કરે છે એક એવી વ્યક્તિ જે લોકોની નબળાઈઓને સમજે છે અને સહજતાથી તેનો પ્રતિસાદ આપે છે. ગ્રહોની આ સ્થિતિ તેમને જનકલ્યાણના રાજકારણને માત્ર એક નીતિને બદલે વધુ શક્તિશાળી એક વ્યક્તિગત ભાવનાત્મક અને ઓળખના વિષયમાં પરિવર્તિત કરવાની ક્ષમતા આપે છે.
વૃશ્ચિક રાશિમાં શુક્ર જે યુરેનસ સાથે ત્રિકોણ અને પ્લુટો સાથે કેન્દ્ર યોગ બનાવી રહ્યો છે તે આ પ્રભાવને વધુ પ્રબળ બનાવે છે. શુક્ર યુરેનસનું જોડાણ તેમને એક લોકપ્રિય વીજળી જેવું આકર્ષણ આપે છે જેનાથી તેઓ સામાજિક ભેદભાવોથી પર રહીને લોકો સાથે તાત્કાલિક અને અનોખા સંબંધો બાંધી શકે છે. શુક્ર પ્લુટોનું પાસું તે જોડાણને વધુ ઊંડું અને ભાવનાત્મક રીતે શક્તિશાળી બનાવે છે જે સાથીઓ અને વિરોધીઓ બંને સાથેની તેમની વાતચીતમાં ગંભીરતા ઉમેરે છે. આ એવો કરિશ્મા છે જે દેખાડા કે અંતર પર નિર્ભર નથી. તે લોકોને પોતાની તરફ ખેંચે છે તીવ્ર પ્રતિક્રિયાઓ પેદા કરે છે અને સમાન માત્રામાં વફાદારી અને વિરોધ ઊભો કરે છે.
તુલા રાશિમાં શનિ શિસ્ત અને સંઘર્ષ સાથેના તેમના લાંબા સંબંધને દર્શાવે છે. તે ભાગ્યે જ સરળ વિજય આપે છે. તે દ્રઢતા ધીરજ અને લક્ષ્ય ગુમાવ્યા વગર નિષ્ફળતાઓને સહન કરવાની ઇચ્છાશક્તિ માંગે છે. તેમની કારકિર્દી આ પેટર્નને અદભૂત સ્પષ્ટતા સાથે પ્રતિબિંબિત કરે છે. તેમણે વર્ષો વિપક્ષમાં વિતાવ્યા શૂન્યમાંથી પોતાનું સંગઠન ઊભું કર્યું અને ત્યાં સુધી આગળ વધતા રહ્યા જ્યાં સુધી તેઓ જે રાજકીય માળખા સામે લડી રહ્યા હતા તે નમી ન ગયું.
1998 માં તેમની સાડાસાતી શરૂ થવાના થોડા મહિના પહેલા જ તેમણે કોંગ્રેસથી અલગ થઈને તૃણમૂલ કોંગ્રેસની સ્થાપના કરી. આ એવો સમય હતો જ્યારે દબાણ હેઠળ પોતાની જાતને નવેસરથી સ્થાપિત કરવાની જરૂર હતી. આ નિર્ણયમાં મોટું જોખમ હતું. તેણે તેમને એક સ્થાપિત રાજકીય વ્યવસ્થાથી અલગ કરી દીધા અને શૂન્યમાંથી એક વિકલ્પ ઊભો કરવા મજબૂર કર્યા. તે તબક્કાએ તેમની ઓળખને નવો આકાર આપ્યો. તેઓ એક માળખાની અંદર રહીને વિરોધ કરવાને બદલે એક નવી રાજકીય શક્તિનું કેન્દ્ર બની ગયા.
તેમનો ઐતિહાસિક ઉદય સિંગુર અને નંદીગ્રામ આંદોલનો દ્વારા થયો. આ હિલચાલ માત્ર છૂટાછવાયા વિરોધ પ્રદર્શનો નહોતા પરંતુ તે એવા રાજકીય વળાંક હતા જેણે બંગાળમાં સત્તાનું સંતુલન બદલી નાખ્યું. તેમણે જબરદસ્તીથી જમીન સંપાદન સામે જમીન આજીવિકા અને ગૌરવના રક્ષક તરીકે પોતાની જાતને રજૂ કરી. આમ કરીને તેમણે એવી લાગણીઓને સ્પર્શી જે અર્થશાસ્ત્ર કરતા ઘણી ઊંડી હતી. તે આત્મસન્માન ઓળખ અને વિસ્થાપનના ડર વિશે હતું.
જબરદસ્તીથી જમીન સંપાદનનો વિરોધ કરવાના પરિણામો પણ આવ્યા. તેનાથી તેમના અને કોર્પોરેટ જગતના અમુક વર્ગો વચ્ચે અંતર વધ્યું. સાથે જ તેમના આ પ્રતિરોધે ખેડૂતો ગ્રામીણ મતદારો અને જેઓ રાજ્યના વિકાસની ગાથાથી પોતાને બાકાત અનુભવતા હતા તેમની સાથે એક અતુટ બંધન બનાવ્યું. આ જોડાણ પાછળથી તેમના રાજકીય વર્ચસ્વનો પાયો બન્યું.
2011 માં જેવો શનિના રિટર્નનો બીજો તબક્કો નજીક આવ્યો મમતા બેનર્જીએ 34 વર્ષના ડાબેરી મોરચાના શાસનનો અંત લાવી સત્તા સંભાળી. આ સમયગાળાએ તેમની સફરના ચક્રીય સ્વભાવને પુષ્ટિ આપી. શનિએ 1984 માં રાષ્ટ્રીય રાજકારણમાં તેમના ઉદયને ચિહ્નિત કર્યો હતો અને હવે તેણે રાજ્યના સર્વોચ્ચ પદ પર તેમના આરોહણને ચિહ્નિત કર્યું. સત્તા સંભાળ્યા પછી તરત જ તેમણે ટાટા નેનો પ્રોજેક્ટ દ્વારા વિસ્થાપિત ખેડૂતોને જમીન પરત કરી જે તેમના આંદોલનનું મુખ્ય વચન હતું. આ નિર્ણય આર્થિક ચર્ચાનો વિષય બન્યો હોઈ શકે પરંતુ રાજકીય રીતે તે નિર્ણાયક હતો. તેણે એક એવા નેતા તરીકેની તેમની છબી મજબૂત કરી જે પોતાના પાયાના લોકો સાથે ઉભા રહ્યા અને પોતાના વચનો પાળ્યા.
સત્તામાં તેમના વર્ષોનો રેકોર્ડ જટિલ રહ્યો છે. જનકલ્યાણની પહેલો સાંસ્કૃતિક ઓળખ અને મુખ્ય મતદાર જૂથો વચ્ચેના મજબૂત સમર્થને તેમની પકડ મજબૂત કરી છે. બીજી તરફ ભ્રષ્ટાચાર સ્થાનિક સત્તાના માળખા રાજકીય હિંસા અને રોજગાર અંગેની ટીકાઓએ વિપક્ષને હથિયાર આપ્યા છે. ભાજપે પોતાની હાજરી વિસ્તારી છે અને સુવેન્દુ અધિકારી જેવા નેતાઓ સાથે આ જંગમાં મોટો પડકાર ઊભો કર્યો છે.
છતાં બંગાળની ચૂંટણીઓ માત્ર શાસનના આંકડાઓથી ઘડાતી નથી. ઓળખ સ્મૃતિઓ ભાવનાત્મક વફાદારી અને લાભાર્થીઓના નેટવર્ક આ બધું જ ભૂમિકા ભજવે છે. મમતા બેનર્જીએ સતત પોતાના રાજકારણને આ ઊંડા સ્તરોમાં જોડી રાખ્યું છે. મતદાર યાદી સુધારણા જેવા મુદ્દાઓ પર તેમનું તાજેતરનું વલણ આ જ સૂઝ દર્શાવે છે. તેઓ આ જંગને એવા શબ્દોમાં રજૂ કરે છે જે તેમના મુખ્ય મતદારો સાથેના જોડાણને મજબૂત કરે છે અને ચૂંટણીના ભાવનાત્મક પાસાઓને વધુ તીવ્ર બનાવે છે.
વિપક્ષી છાવણી હજુ પણ વિખરાયેલી છે કોંગ્રેસે ડાબેરીઓ સાથે છેડો ફાડીને એકલા હાથે લડવાનું નક્કી કર્યું છે. નાના ગઠબંધનો અસ્તિત્વમાં છે જોકે આ તબક્કે મુખ્ય જંગને નોંધપાત્ર રીતે બદલવાની તેમની ક્ષમતા મર્યાદિત જણાય છે. મમતા બેનર્જીની તાકાત વ્યક્તિત્વ, સમય, અને રાજકીય સૂઝના સંગમમાં રહેલી છે. તેમની કુંડળીમાં ઈચ્છાશક્તિ ભાવનાત્મક મક્કમતા અને જનતા સાથેનું કાયમી જોડાણ છે. તેમનો કરિશ્મા જે કર્ક રાશિના ગુરુમાં રહેલો છે અને યુરેનસ અને પ્લુટો સાથે શુક્રના ગતિશીલ જોડાણથી વધુ તીવ્ર બન્યો છે તે તેમને આજે પણ અન્ય કરતા અલગ પાડે છે.
15 વર્ષ સત્તામાં રહ્યા બાદ એન્ટી ઇન્કમ્બન્સી સત્તા વિરોધી લહેર હોવી સ્વાભાવિક છે. લોકોમાં આ સ્થિતિનો થાક વર્તાય છે અને ક્યાંક ક્યાંક અસંતોષ પણ જોવા મળે છે. વિપક્ષે પણ પોતાની જમીન મજબૂત કરી છે અને તે ખાતરી કરશે કે આ જંગ રસાકસીભર્યો રહે. તેમ છતાં કેટલાક રાજકીય પરિણામો તાત્કાલિક અસંતોષ કરતાં નેતૃત્વ વિષયવસ્તુ અને સમયના ઊંડા જોડાણ દ્વારા વધુ ઘડાય છે. મમતા બેનર્જી એક શક્તિશાળી જન્મકુંડળી અને એવી રાજકીય છબી સાથે આ મેદાનમાં ઉતર્યા છે જે મતદારોના ભાવનાત્મક લેન્ડસ્કેપમાં મજબૂત રીતે જોડાયેલી છે. ગ્રહોની વ્યાપક સ્થિતિ એક જ દિશા તરફ નિર્દેશ કરે છે. તેઓ સત્તા જાળવી રાખવા માટે સજ્જ છે અને સતત ચોથી ટર્મ માટે પશ્ચિમ બંગાળના મુખ્યમંત્રી તરીકે પરત ફરવા માટે તૈયાર છે.
