19 October, 2026 10:21 AM IST | Mumbai | Gujarati Mid-day Online Correspondent
પ્રતીકાત્મક તસવીર (તસવીર સૌજન્યઃ એઆઇ)
દેશભરમાં નવરાત્રિ (Navratri 2026)ના દસમા દિવસે એટલે કે વિજયાદશમી (Vijayadashami)ના પાવન અવસરે દશેરા (Dussehra 2026)નો તહેવાર ઉત્સાહભેર ઉજવવામાં આવે છે. આ વર્ષે દશેરાનો આ ઉત્સવ ૨૦ ઓક્ટોબર ૨૦૨૬, મંગળવારના રોજ આવી રહ્યો છે. દેશના અનેક ભાગોમાં આ દિવસે `રાવણ દહન` એટલે કે રાવણના પૂતળાને અગ્નિદાહ આપવાની પરંપરા છે. પરંતુ આશ્ચર્યજનક બાબત એ છે કે દેશના દરેક ખૂણે દશેરાની ઉજવણી એક સરખી હોતી નથી. ભારત (India)માં કેટલાક એવા સ્થળો પણ છે જ્યાં રાવણનું પૂતળું બાળવાને બદલે તેની પૂજા કરવામાં આવે છે. સાંભળવામાં આ વિચિત્ર લાગે, પરંતુ કેટલીક પરંપરાઓમાં રાવણ પ્રત્યે આદર અને સમર્પિત ભાવના રાખવામાં આવે છે. આવો જાણીએ ભારતની એવી કેટલીક ખાસ જગ્યાઓ વિશે જ્યાં રાવણ દહન થતું નથી અને આ પ્રથાઓ પાછળ સ્થાનિક માન્યતાઓ જોડાયેલી છે.
ભારતમાં રાવણની પૂજા કરવા માટે મધ્યપ્રદેશ (Madhya Pradesh)નું મસૌર સૌથી વધુ જાણીતું છે. મસૌરના ખાનપુરા વિસ્તારમાં નામદેવ સમુદાય પરંપરાગત રીતે રાવણને પોતાનો જમાઈ માને છે, કારણ કે સ્થાનિક લોકોની એવી માન્યતા છે કે રાવણની ધર્મપત્ની મંદોદરી આ જ ક્ષેત્ર સાથે સંબંધ ધરાવતા હતા. અહીં રાવણનું પૂતળું બાળવું એ અપમાન સમાન માનવામાં આવે છે. દશેરાના દિવસે સ્થાનિક લોકો એકત્રિત થઈને રાવણને યાદ કરી પ્રાર્થના કરે છે.
મધ્યપ્રદેશના વિદિશા પાસે આવેલું રાવણગ્રામ પણ દશેરાના અવસરે એક અનન્ય પરંપરા દર્શાવે છે. આ ગામમાં રાવણને સમર્પિત એક મંદિર આવેલું છે, જ્યાં તેમને એક મહાન વિદ્વાન તરીકે યાદ કરવામાં આવે છે. દશેરા તેમજ પરિવારના અન્ય ખાસ પ્રસંગો પર પણ આ ગામમાં રાવણની પૂજા કરવામાં આવે છે. અહીં રાવણને પૂતળાના સ્વરૂપમાં નષ્ટ કરવો એ પાપ કે અપમાન માનવામાં આવે છે.
મહારાષ્ટ્ર (Maharashtra)ના ગઢચિરોલી (Gadchiroli)માં વસતા ગોંડ સમુદાય વચ્ચે પણ રાવણને સન્માનપૂર્વક યાદ કરવામાં આવે છે. ગોંડ સમુદાયના લોકો રાવણને પોતાની જ સંસ્કૃતિનો એક ભાગ માને છે. ગઢચિરોલીના આ સમુદાયના સભ્યો દશેરાના દિવસે પૂતળું બાળવાના બદલે પૂજા અને પ્રાર્થના કરવા પર વિશેષ ભાર મૂકે છે.
મહારાષ્ટ્રના અમરાવતી (Amravati) જિલ્લામાં કેટલાક સમુદાયો રાવણને પોતાના આદર્શ તરીકે જુએ છે. અહીં દશેરાના દિવસે પૂતળું બાળવાને બદલે રાવણની બુદ્ધિમત્તાની સ્મૃતિમાં દરેક ઘરના આંગણે દીવા પ્રગટાવવામાં આવે છે.
અમરાવતી જિલ્લાના મેલઘાટ ક્ષેત્રમાં પણ દશેરા પર રાવણ દહન થતું નથી. અહીં ગોંડ અને કોરકુ આદિવાસી સમુદાયો રાવણના પુત્ર મેઘનાદની પૂજા કરે છે. ગામોમાં સાગના લાકડામાંથી વિશેષ સ્તંભો બનાવીને તેને મેઘનાદના પ્રતીક તરીકે શણગારવામાં આવે છે.
ઉત્તર પ્રદેશ (Uttar Pradesh)ના નોઈડા (Noida)માં આવેલું બિસરખ ગામ રાવણ સાથે જોડાયેલું એક પ્રખ્યાત સ્થળ છે. સ્થાનિક લોકોની શ્રદ્ધા છે કે રાવણનો જન્મ આ જ જગ્યાએ થયો હતો. આ ગામનું નામ રાવણના પિતા રિષિ વિશ્વરાવ સાથે જોડીને જોવામાં આવે છે. આ ગામમાં દશેરાના દિવસે અલગ જ દ્રશ્ય જોવા મળે છે, જ્યાં રાવણનું પૂતળું બાળવાની જગ્યાએ ધાર્મિક અનુષ્ઠાનો અને પ્રાર્થનાઓ કરવામાં આવે છે.
કર્ણાટક (Karnataka)ની કેટલીક સ્થાનિક પરંપરાઓમાં પણ રાવણની પૂજા થતી જોવા મળે છે. અહીં રાવણને એક શક્તિશાળી શાસક અને ભગવાન શિવના પરમ ભક્ત તરીકે યાદ કરવામાં આવે છે. જો કે, આ પ્રકારની માન્યતાઓ મુખ્યત્વે કેટલાક ખાસ સમુદાયો પૂરતી મર્યાદિત છે. અહીં પણ રાવણના પૂતળાનું દહન કરવાના બદલે તેને શ્રદ્ધાંજલિ આપવા પર ભાર મુકવામાં આવે છે.
ઉત્તર પ્રદેશ (Uttar Pradesh)ના કાનપુર (Kanpur)માં શિવાલા વિસ્તારમાં રાવણનું વિશેષ `દશાનંદ મંદિર` આવેલું છે. આ મંદિરની પરંપરા દેશભરના અન્ય મંદિરોથી તદ્દન અલગ છે. કાનપુરનું આ દશાનંદ મંદિર વર્ષમાં માત્ર એક જ વાર દશેરાના દિવસે ખુલે છે. સ્થાનિક લોકો આ દિવસે મંદિરમાં વિશેષ સાફ-સફાઈ અને પૂજા-પાઠ કર્યા બાદ તેને ફરી બંધ કરી દે છે.
હિમાચલ પ્રદેશ (Himachal Pradesh)ના કાંગડા જિલ્લામાં આવેલું પ્રાચીન વૈજનાથ શિવ મંદિર રાવણની તપસ્યા સાથે જોડાયેલું છે. એવી લોકવાયકા છે કે રાવણે ભગવાન શિવને પ્રસન્ન કરવા માટે અહીં કઠોર તપસ્યા કરી હતી અને શિવલિંગની સ્થાપના કરી હતી. સ્થાનિક લોકોમાં એવી શ્રદ્ધા છે કે જે કોઈ વ્યક્તિ અહીં રાવણનું દહન કરે છે તેને અકાળ મૃત્યુનો સામનો કરવો પડે છે. આ જ કારણોસર દશેરાના દિવસે અહીં રાવણનું પૂતળું બાળવામાં આવતું નથી, પરંતુ ભગવાન શિવની પૂજા અને રૂદ્રાભિષેક કરવામાં આવે છે.
હિમાચલ પ્રદેશનું કુલ્લુ દશેરા તહેવાર તેની ભવ્ય અને અનન્ય પરંપરા માટે દેશભરમાં વિખ્યાત છે. અહીં રાવણ, મેઘનાદ કે કુંભકરણના પૂતળાં દહન કરવામાં આવતા નથી. તેના બદલે, સ્થાનિક દેવી-દેવતાઓની ભવ્ય રથયાત્રા અને દેવ પરિક્રમાનું આયોજન કરવામાં આવે છે. સાત દિવસ સુધી ચાલનારા આ મેળાનું મુખ્ય આકર્ષણ ભગવાન રઘુનાથની પૂજા-અર્ચના છે. આ ઉત્સવ રાવણ દહન સાથે નહીં, પરંતુ સ્થાનિક દેવ સંસ્કૃતિ અને લોકોત્સવની ઉજવણી સાથે જોડાયેલો છે.
ઝારખંડ (Jharkhand)નું દેવઘર પ્રખ્યાત `બાબા બૈદ્યનાથ ધામ` માટે સમગ્ર દેશમાં જાણીતું છે. ધાર્મિક માન્યતા અનુસાર, રાવણે ભગવાન શિવને પ્રસન્ન કરવા માટે પોતાના હાથ અર્પણ કરવાનો પ્રયાસ કર્યો હતો અને અહીં શિવલિંગની સ્થાપના કરી હતી. આ કારણે જ આ સ્થાનને `રાવણેશ્વર ધામ` પણ કહેવામાં આવે છે. અહીં દશેરાના દિવસે રાવણ દહન કરવાના બદલે શિવભક્તિ અને રાવણની તપસ્યાને શ્રદ્ધાંજલિ આપવામાં આવે છે.
દેશના અન્ય ભાગોમાં પણ આવી વિશિષ્ટ પ્રથાઓ જોવા મળે છે.
જોધપુરના મોદગિલ ક્ષેત્રમાં બ્રાહ્મણો ખુદને રાવણના વંશજ માને છે અને તેઓ રાવણ દહનને બદલે તેની આત્માની શાંતિ માટે વિધિવત પિંડદાન કરે છે.
ઉજ્જૈનના ચિકલી ગામમાં પણ રાવણનું પૂતળું જલાવવામાં આવતું નથી.
ઉત્તર પ્રદેશના જસવંતનગરમાં દશેરાના દિવસે રાવણની આરતી ઉતારવામાં આવે છે અને તેની મૂર્તિના ટુકડા કરીને લોકો તેને પોતાના ઘરે લઈ જાય છે અને રાવણનું તેરમું પણ કરે છે.
(ખાસ નોંધ: આ લેખ સ્થાનિક પરંપરાઓ, ધાર્મિક માન્યતાઓ, લોકવાયકાઓ અને વિવિધ સ્ત્રોતોમાંથી એકત્રિત કરવામાં આવેલી માહિતી પર આધારિત છે. અહીં ઉલ્લેખિત પ્રથાઓ અને કથાઓ માત્ર સાંસ્કૃતિક અને માહિતીના હેતુસર શૅર કરવામાં આવી છે અને તેને ઐતિહાસિક રીતે ચકાસેલા તથ્યો તરીકે ન લેવા જોઈએ. `ગુજરાતી મિડ-ડે ડૉટ કૉમ` આવી માન્યતાઓની પ્રામાણિકતા કે અંધશ્રદ્ધાને સમર્થન આપતું નથી.)
