05 June, 2026 04:26 PM IST | Mumbai | Gujarati Mid-day Online Correspondent
પ્રતીકાત્મક તસવીર (સૌજન્ય: મિડ-ડે)
મુંબઈને ક્યારેય ન સૂતું શહેર કહેવામાં આવે છે, પરંતુ શહેરની સૌથી મોટી અનૌપચારિક વસાહતોમાં રહેતા લાખો લોકો માટે સમસ્યા એ છે કે તેઓ ઈચ્છે ત્યારે પણ આરામથી ઊંઘી શકતા નથી. એશિયાની સૌથી ગીચ વસ્તી ધરાવતી વસાહતોમાંની એક ધારાવીમાં ભીડભાડ, ગરમી, અવાજ અને જગ્યાના અભાવને કારણે સારી ઊંઘ મેળવવી રોજિંદો સંઘર્ષ બની ગઈ છે.
ધારાવીના હજારો પરિવારો એક જ રૂમના નાનકડા ઘરોમાં રહે છે, જ્યાં આખા પરિવારને સમાવવા માટે પૂરતી જગ્યા નથી. પરિણામે ઘણા ઘરોમાં રાત્રે પણ ‘શિફ્ટ’ પ્રમાણે ઊંઘવાની સ્થિતિ સર્જાય છે. કેટલાક સભ્યો વહેલા સૂઈ જાય છે, જ્યારે અન્ય લોકો જગ્યા ખાલી થવાની રાહ જુએ છે. રસોઈ, ઘરકામ અને સામાન રાખવા માટે દિવસ દરમિયાન ઉપયોગમાં લેવાતી જગ્યા મધરાત પછી પથારી માટે તૈયાર કરવામાં આવે છે અને સવાર પડતાં ફરી ખાલી કરવી પડે છે.
ધારાવીમાં રહેતી ઝુબેદા ખાને જણાવ્યું કે, “કેટલીકવાર મારો દીકરો પહેલા સૂઈ જાય છે કારણ કે તેને વહેલા કામે જવું હોય છે. પછી બાળકો મોડા સૂવે છે અને જ્યારે થોડી જગ્યા મળે ત્યારે હું આરામ કરું છું. લોકો માને છે કે અમને આ જીવનશૈલીની આદત પડી ગઈ છે, પરંતુ અહીં કોઈને પણ પૂરતો આરામ મળતો નથી.”
રહેવાસીઓના જણાવ્યા મુજબ સતત થાક હવે સામાન્ય બાબત બની ગઈ છે. ટીનની છતવાળા ઘરોમાં ઉનાળાની ગરમી આખી રાત બંધાયેલી રહે છે. પંખા સતત ચાલતા હોવા છતાં રાહત મળતી નથી. બીજી તરફ આસપાસના કારખાનાઓ, ટ્રેનો, મશીનો, ટેલિવિઝન અને સાંકડી ગલીઓમાં ચાલતી અવરજવરનો અવાજ રાતભર ચાલુ રહે છે.
ધારાવીથી લોઅર પરેલ સુધી રોજ મુસાફરી કરતા બાલા સુબ્રમણ્યમે કહ્યું, “તમે દરરોજ થાકેલા જાગો છો. આખી રાત ક્યાંક ને ક્યાંક અવાજ આવતો રહે છે. છ કલાક ઊંઘ મળી જાય તો પણ એવું લાગતું નથી કે ખરેખર આરામ થયો હોય.”
તબીબો ચેતવણી આપી રહ્યા છે કે લાંબા સમય સુધી ઊંઘનો અભાવ ગંભીર સ્વાસ્થ્ય સમસ્યાઓનું કારણ બની શકે છે. ધારાવીના ડૉ. ફુરકાન શેખના જણાવ્યા અનુસાર, “ઊંઘ કોઈ વૈભવી વસ્તુ નથી, પરંતુ શરીરની મૂળભૂત જરૂરિયાત છે. જ્યારે લોકો સતત તણાવ, ધ્વનિ પ્રદૂષણ, ખરાબ હવા પ્રવાહ અને ભીડભાડવાળા વાતાવરણમાં રહે છે, ત્યારે શરીરને પુનઃપ્રાપ્તિ માટે જરૂરી સમય મળતો નથી. લાંબા ગાળે આ સ્થિતિ અનેક ક્રોનિક બીમારીઓનું જોખમ વધારી શકે છે.”
આરોગ્ય નિષ્ણાતોના જણાવ્યા મુજબ ઊંઘનો અભાવ હાઇપરટેન્શન, ડાયાબિટીસ, ચિંતા, ડિપ્રેશન, નબળી રોગપ્રતિકારક શક્તિ અને હૃદયરોગ જેવી સમસ્યાઓ સાથે સીધો સંબંધ ધરાવે છે. તેમ છતાં, તેની અસરો ઘણીવાર ગંભીર સ્વાસ્થ્ય સમસ્યાઓ ઊભી થાય ત્યાં સુધી નજરઅંદાજ થઈ જાય છે.
જાહેર આરોગ્ય સંશોધકો વર્ષોથી કહી રહ્યા છે કે ઝૂંપડપટ્ટીઓમાં ભીડભાડ, વધુ ગરમી, ખરાબ વેન્ટિલેશન અને પર્યાવરણીય તણાવ ઊંઘની ગુણવત્તા તેમજ માનસિક સ્વાસ્થ્ય પર સીધી અસર કરે છે. જોકે આ સમસ્યા ઘણીવાર ચર્ચાના કેન્દ્રમાં આવતી નથી, કારણ કે તેના નુકસાન તરત જ દેખાતા નથી.
ધારાવીના મોટાભાગના ઘરોમાં ગોપનીયતા લગભગ અસ્તિત્વમાં નથી. બાળકો પરીક્ષાની તૈયારી માટે મોડી રાત સુધી જાગતા રહે છે, જ્યારે વડીલો વહેલી સવારે કામ પર જવા માટે ઊઠી જાય છે. રાત્રિ પાળીમાં કામ કરતા લોકો દિવસ દરમિયાન ગરમી અને સતત અવાજ વચ્ચે ઊંઘવાનો પ્રયાસ કરે છે.
ઝુબેદા ખાન કહે છે, “ઘણા દિવસો એવા આવે છે જ્યારે હું રાત્રે બે વાગ્યે ઘરની બહાર બેસી જાઉં છું, કારણ કે અંદર શ્વાસ લેવો પણ મુશ્કેલ બની જાય છે.”
આ પરિસ્થિતિ વચ્ચે ધારાવી પુનર્વિકાસ પ્રોજેક્ટ અનેક પરિવારો માટે નવી આશા બનીને સામે આવ્યો છે. શહેરી આયોજનકારો અને આરોગ્ય નિષ્ણાતોનું માનવું છે કે આ પ્રોજેક્ટ માત્ર આવાસ સુધારવાનો પ્રયાસ નથી, પરંતુ તે જાહેર આરોગ્ય ક્ષેત્રે પણ મહત્વપૂર્ણ પરિવર્તન લાવી શકે છે.
પ્રસ્તાવિત પુનર્વિકાસ યોજના હેઠળ મોટા ઘરો, વધુ સારી હવા વ્યવસ્થા, સુધારેલી સ્વચ્છતા, સુવ્યવસ્થિત માળખાકીય સુવિધાઓ અને ખુલ્લી જગ્યાઓ ઉપલબ્ધ કરાવવાનો ઉદ્દેશ છે. નિષ્ણાતો માને છે કે આ બદલાવ લાખો રહેવાસીઓની ઊંઘની ગુણવત્તા અને એકંદર આરોગ્યમાં નોંધપાત્ર સુધારો લાવી શકે છે.
હાલમાં એક રૂમમાં રહેતા પરિવારો માટે વધારાની રહેવાની જગ્યા રાત્રે ‘વારો આવે ત્યારે ઊંઘો’ જેવી સ્થિતિનો અંત લાવી શકે છે. વધુ સારી વેન્ટિલેશન અને મજબૂત રહેણાંક વ્યવસ્થા ઘરની અંદરની ગરમી ઘટાડવામાં મદદરૂપ બની શકે છે, જ્યારે અવાજથી બચાવ કરતી સુવિધાઓ ઊંઘમાં થતો ખલેલ ઓછો કરી શકે છે.
આરોગ્ય નિષ્ણાતોનું કહેવું છે કે સારું રહેઠાણ સીધી રીતે સારું શારીરિક અને માનસિક સ્વાસ્થ્ય આપે છે. પૂરતી ઊંઘ મેળવનારા બાળકોનું શૈક્ષણિક પ્રદર્શન સુધરે છે, પુખ્ત વયના લોકોમાં તણાવ ઘટે છે અને ક્રોનિક બીમારીઓનું જોખમ ઓછું થાય છે. વડીલો માટે પણ વધુ સુરક્ષિત અને આરોગ્યપ્રદ જીવનશૈલી શક્ય બને છે.
પુનર્વિકાસના વિરોધીઓ સામાન્ય રીતે માળખાકીય સુવિધાઓ, અર્થતંત્ર અને પુનર્વસન સંબંધિત મુદ્દાઓ પર ચર્ચા કરે છે. જોકે જાહેર આરોગ્ય ક્ષેત્રના નિષ્ણાતોનું માનવું છે કે ભીડભાડવાળા જીવનનો માનવીય ખર્ચ ઘણીવાર ચર્ચામાંથી ગાયબ રહે છે.
મુંબઈના એક શહેરી આરોગ્ય સંશોધકે જણાવ્યું, “આ માત્ર ઇમારતો વિશેનો મુદ્દો નથી. આ ગૌરવ, માનસિક સ્વાસ્થ્ય, શરીરની પુનઃપ્રાપ્તિ અને આરામથી જીવવાની માનવીય ક્ષમતા વિશે છે. સારું રહેઠાણ લોકોને વધુ સ્વસ્થ અને લાંબું જીવન આપી શકે છે.”
ધારાવીના લાખો રહેવાસીઓ માટે સારી ઊંઘ મેળવવાનો સંઘર્ષ દાયકાઓથી ચાલુ છે. જો પુનર્વિકાસ યોજના ખરેખર માનવીય અને આરોગ્યપ્રદ જીવનશૈલી પૂરી પાડવામાં સફળ થશે, તો કદાચ સૌથી મોટો ફેરફાર નવી ઇમારતોમાં નહીં, પરંતુ લાંબા સમય પછી મળનારી શાંતિપૂર્ણ અને અવિરત ઊંઘમાં જોવા મળશે.
