13 September, 2026 07:32 PM IST | Mumbai | Gujarati Mid-day Online Correspondent
ચિંચપોકલીના ચિંતામણી
મુંબઈના પ્રખ્યાત ‘ચિંચપોકલી સાર્વજનિક ઉત્સવ મંડળ’ તેના ‘ચિંચપોકલીના ચિંતામણી’ માટે ઓળખાય છે તે સાર્વજનિક ગણેશોત્સવની ઉજવણીમાં વિશેષ સ્થાન ધરાવે છે. 6 સપ્ટેમ્બર, 1920 ના રોજ સ્થપાયેલું આ મંડળ હવે તેના 107 મા વર્ષમાં પ્રવેશ કરી રહ્યું છે. લોકમાન્ય બાળ ગંગાધર તિલકના જનજાગૃતિ અભિયાનથી પ્રેરાઈને આ મંડળની શરૂઆત કરવામાં આવી હતી. તે સમયે, પરેલ, લાલબાગ અને ચિંચપોકલી વિસ્તારો સામૂહિક રીતે ‘ગિરનગાંવ’ તરીકે ઓળખાતા હતા અને ત્યાં મિલ કામદારોની મોટી વસ્તી વસતી હતી. પહેલી ઑગસ્ટ, 1920 ના રોજ લોકમાન્ય તિલકના અવસાન બાદ, યુવાનોમાં દેશભક્તિ અને એકતાની ભાવના વધુ દ્રઢ બની હતી. આ પૃષ્ઠભૂમિમાં, સ્થાનિક મજૂર નેતાઓ, શિક્ષકો અને યુવાનો — જેમાં દત્તારામ અર્જુન પૂજારી, મહાદેવ બસનાક, દત્તારામ રામચંદ્ર માયેકર અને કેપ્ટન એલ.ટી. પાટણકરનો સમાવેશ થાય છે — ગણેશોત્સવની ઉજવણી શરૂ કરવા માટે ભેગા થયા. માત્ર દસ દિવસમાં, દરેક સભ્ય પાસેથી ચાર આનાનું યોગદાન એકત્ર કરવામાં આવ્યું હતું. 16 સપ્ટેમ્બર, 1920 ના રોજ ગણેશ ચતુર્થીના દિવસે ‘ડેક્કન કોર્પ્સ’ના સ્થળે ગણેશજીની પ્રથમ મૂર્તિની સ્થાપના કરવામાં આવી હતી. 1926 માં ગણપત સીતારામ કામત મંડળના પ્રથમ પ્રમુખ બન્યા. ચિંચપોકલી રેલવે સ્ટેશનની પૂર્વ બાજુએ ગણેશજીની મૂર્તિ સ્થાપિત કરવાની પરંપરા 1939 માં શરૂ થઈ હતી અને તે આજે પણ શરૂ છે.
જોકે 1982 ની મિલ હડતાલ બાદ ગિરનગાંવનું સ્વરૂપ બદલાઈ ગયું હતું, તેમ છતાં ચિંતામણી મંડળે તેની સાંસ્કૃતિક પરંપરાઓ જાળવી રાખી છે. ચિંતામણી ગણેશની મૂર્તિ શ્યામ સારંગ, વેલિંગ માસ્ટર, સ્વર્ગસ્થ વિજય ખાટુ અને હવે તેમની પુત્રી રેશ્મા ખાટુની કલાત્મક દ્રષ્ટિ દ્વારા તૈયાર કરવામાં આવે છે. મંડળનો આગમન સમારોહ અને વિસર્જન સરઘસ પણ ખૂબ જાણીતા છે. તેમાં હજારો ઢોલ-તાશા વાદકો, પરંપરાગત પ્રદર્શન અને મોટી સંખ્યામાં ભક્તો સામેલ થાય છે. આ વર્ષે, ચિંતામણી ગણપતિના આગમનનો સમારોહ 29 ઑગસ્ટે યોજાયો હતો.
ગણેશોત્સવની ઉજવણી ઉપરાંત, આ મંડળ વર્ષભર સામાજિક કાર્યોમાં સક્રિય રહે છે. ગ્રામીણ અને આદિવાસી વિસ્તારોમાં સહાય પૂરી પાડવાની સાથે સાથે, આરોગ્ય સેવાઓ અને વિદ્યાર્થીઓ માટે શૈક્ષણિક સહાય પૂરી પાડતી પહેલ પણ હાથ ધરવામાં આવે છે. કબડ્ડી, ખો-ખો, મલ્લખંભ, કુસ્તી, કૅરમ અને વૅઈટલિફ્ટિંગ જેવી પરંપરાગત રમતોને પણ પ્રોત્સાહન આપવામાં આવે છે. નવરાત્રિ મહોત્સવ અને રાષ્ટ્રીય તહેવારો દરમિયાન લોક કલાકારોને મંચ પૂરું પાડવામાં આવે છે.
આ વર્ષે, મંડળની ગણેશજીની મૂર્તિ અને સજાવટ તિરુપતિ તિરુમાલાના શ્રી વેંકટેશ્વર બાલાજીની થીમ પર આધારિત છે. પંડાલને હૈદરાબાદના `ગોલ્ડન ટેમ્પલ` (સ્વર્ણ મંદિર)ની સ્ટાઇલમાં શણગારવામાં આવશે. ગણેશજીની મૂર્તિમાં ગરુડ, કીર્તિમુખ, શંખ, ચક્ર અને કપૂરથી બનેલા `નામમ` (કપાળ પરનું ચિહ્ન) જેવી વિશેષ સજાવટ જોવા મળશે. આ ઉપરાંત, તિરુપતિ બાલાજી મંદિર, હૈદરાબાદના શ્રી વેંકટેશ્વર મંદિર (સ્વર્ણગિરિ) અને ભુવનગિરિના મંદિરોની સ્થાપત્ય પ્રતિકૃતિઓ પણ તૈયાર કરવામાં આવશે. પંડાલમાં ગોપુરમ (મંદિરના ભવ્ય પ્રવેશદ્વાર/ટાવર), દીપસ્તંભ અને `યાલી` (અથવા `વ્યાલ`)ની આકૃતિઓ પણ જોવા મળશે; યાલી એ દક્ષિણ ભારતીય મંદિરોમાં જોવા મળતું એક પૌરાણિક રક્ષક પ્રાણી છે, જે સિંહ, હાથી અને ઘોડાના લક્ષણોનું મિશ્રણ ધરાવે છે.
