06 February, 2026 04:24 PM IST | Mumbai | Hetvi Karia
થિયેટર, સંવિધાન અને આજની પેઢી વચ્ચે સંવાદ સર્જતી પહેલ `રાષ્ટ્રગ્રંથ`
ભારતમાં, બંધારણ મોટે ભાગે પાઠ્યપુસ્તકમાં વાંચવામાં આવતો લખાણ, કોર્ટમાં સાંભળવામાં આવતી ભાષા અથવા પરીક્ષા માટેનો વિષય હોય છે. તે સામાન્ય માણસના રોજિંદા જીવનથી થોડું દૂર લાગે છે. પરંતુ મરાઠી નાટક `રાષ્ટ્ર ગ્રંથ` બંધારણને સ્ટેજ પર જીવંત કરે છે, જે લોકોને તેનો અનુભવ કરવાની તક આપે છે.
થિયેટર કલાકાર દર્શન મહાજન દ્વારા નિર્મિત અને કલ્ચરલી બાય શુભલેબના સહયોગથી નિર્મિત, આ 120 મિનિટનું નાટક વાર્તા, સંગીત અને જીવંત પ્રદર્શન દ્વારા ન્યાય, સમાનતા અને નાગરિક અધિકારો જેવા બંધારણીય મૂલ્યો રજૂ કરે છે. મહારાષ્ટ્રના 10 જિલ્લાઓમાં પાયલોટ શો કર્યા પછી, આ નાટક હવે સત્તાવાર રીતે મોટા મંચ પર રજૂ થવા જઈ રહ્યું છે.
દર્શન મહાજન કહે છે કે આ વિચાર એક સરળ પણ મહત્વપૂર્ણ પ્રશ્નમાંથી જન્મ્યો હતો. "આપણે વર્ષોથી સામાજિક નાટકો કરી રહ્યા છીએ, પરંતુ બંધારણ જેવા મૂળભૂત અને મહત્વપૂર્ણ વિષયને થિયેટર દ્વારા લોકો સુધી કેમ ન લઈ જઈએ?" તે કહે છે કે જ્યારે લોકો તેમની સમસ્યાઓથી હતાશ થઈ જાય છે, ત્યારે તેઓ ભૂલી જાય છે કે બંધારણ જ તેમનું રક્ષણ કરે છે.
નાટક દરમિયાન વિવિધ જિલ્લાઓમાં પ્રવાસ કરતાં ટીમને ખબર પડી કે સંવિધાન વિશે અજ્ઞાનતા કેટલી ઊંડી છે. “ઘણા લોકોએ કહ્યું કે સંવિધાન 75 વર્ષથી છે, પણ તેમાં શું લખેલું છે એ ક્યારેય સમજાયું નથી,” મહાજન કહે છે. “બે કલાકમાં બધું સમજાવી શકાય નહીં, પણ સંવિધાન આપણા રોજિંદા જીવનને કેવી રીતે અસર કરે છે, એ બતાવી શકાય.”
ફિલ્મ કે ડિજિટલ માધ્યમ બદલે જીવંત થિયેટર પસંદ કરવાની પાછળ પણ સ્પષ્ટ વિચાર છે. “થિયેટર સીધું દિલ સુધી પહોંચે છે. દર્શકોની પ્રતિક્રિયા તરત સમજાય છે અને એ જ અમને આગળ વધવા માટે પ્રેરણા આપે છે,” મહાજન કહે છે.
કલ્ચરલી બાય શુભલેબના સ્થાપક પ્રથમેશ નવલકર કહે છે કે, આ પ્રોજેક્ટ સુલભતા અને ઇન્ક્લુઝીવીટી પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરે છે. "થિયેટર હંમેશા ફક્ત અર્બન પબ્લિક અને અપર ક્લાસ માટે જ હોય એવું માનવામાં આવે છે. અમે તે ધારણાને બદલવા માગતા હતા," તે કહે છે.
નાટકની ટિકિટના ભાવ શક્ય તેટલા ઓછા અને શક્ય તેટલા સસ્તા રાખવાની યોજના છે, જેથી પરિવારો, યુવાનો અને ફર્સ્ટ ટાઈમ વિઝિટર્સ સરળતાથી આવી શકે. ટીમ વૃદ્ધો અને અપંગો માટે સ્થળને સુલભ બનાવવા માટે પણ કામ કરી રહી છે.
નવલકર કહે છે કે આ નાટક ફક્ત રંગમંચ પૂરતું મર્યાદિત નથી. "જેમ તમે સંગ્રહાલયમાં પ્રવેશતા જ એક અલગ અનુભવ મેળવો છો, તેવી જ રીતે અમે અહીં પણ કરવા માંગીએ છીએ." નાટકને અન્ય ભાષાઓમાં પણ રજૂ કરવાની તૈયારીઓ ચાલી રહી છે.
"આ નાટક યુવાનોને કેન્દ્રમાં રાખીને આગળ વધે છે, જેથી બંધારણ સાથે તેમનો સંબંધ વધુ જીવંત બને. "અમે એવી વાર્તા બનાવવાનો પ્રયાસ કર્યો છે કે Gen Z પોતાને સ્ટેજ પર જોઈ શકે અને વાર્તાથી રિલેટ કરી શકે," નવલકર કહે છે. "યુવાનો કોન્સર્ટ અને કાર્યક્રમોમાં હાજરી આપવા માટે અન્ય શહેરો અને દેશોમાં પ્રવાસ કરે છે. તેઓ આળસુ નથી, જો અનુભવ સાચો અને રિલેટબલ હોય, તો ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવામાં કોઈ સમસ્યા નથી."
આ નાટક સામાજિક ન્યાય, બંધારણીય અધિકારો અને લોકશાહી જેવા વિષયોને પણ આવરી લે છે. "બંધારણ દરેક નાગરિક માટે છે, અને નાટક પણ તેનું પ્રતિબિંબ પાડે છે," મહાજન કહે છે.
થિયેટર નાગરિક વિચાર અને લોકશાહી ચર્ચા માટેનું સ્થાન હોઈ શકે છે. "તમારે તમારા મોબાઇલ વિના બે-ત્રણ કલાક થિયેટરમાં સંપૂર્ણપણે હાજર રહેવું પડશે. કલા જિજ્ઞાસા ઉત્પન્ન કરે છે," નવલકર કહે છે.
કલા અને રાજકારણ વિશે, મહાજન કહે છે, "રાજકીય બાબતોથી દૂર રહેવું એ પણ એક પ્રકારનો વિશેષાધિકાર છે. કલા સમાજને વિભાજીત કરવા વિશે નહીં, પરંતુ પ્રશ્નો પૂછવા અને વિચારને ઉત્તેજિત કરવા વિશે હોવી જોઈએ."
‘રાષ્ટ્રગ્રંથ’ કોઈ પાઠ નથી, પરંતુ એક આમંત્રણ છે. “જો દર્શક નાટક પછી સંવિધાન વિશે વધુ જાણવા ઉત્સુક બને, તો એ અમારી સફળતા છે,” મહાજન કહે છે.
નાટકના આગામી પ્રદર્શન સાથે ટીમને આશા છે કે ખાસ કરીને યુવા દર્શકો થિયેટરને માત્ર મનોરંજન નહીં, પરંતુ સંવાદની જગ્યા તરીકે પણ જોવા લાગશે. “જો હવે થિયેટરપ્રેમી પેઢી તૈયાર ન કરીએ, તો આ માધ્યમ જ ખોવાઈ જશે,” નવલકર કહે છે.
આજના સમયમાં, જ્યાં બંધારણ વિશે ચર્ચા ઘણીવાર સંસદ અથવા સોશિયલ મીડિયામાં સૂત્રોચ્ચાર કે વિવાદ સુધી મર્યાદિત રહે છે, ત્યાં `રાષ્ટ્રગ્રંથ` આર્ટ દ્વારા સંવાદ સર્જવાનો પ્રયાસ કરે છે. આ નાટક દરેક સમસ્યાના જવાબો આપવાનો દાવો કરતું નથી, પરંતુ દર્શકોને નાગરિક બનવાનો અર્થ શું છે તે વિચારવા, પ્રશ્ન કરવા અને પુનર્વિચાર કરવા આમંત્રણ આપે છે. બંધારણને ટેક્સ્ટબૂકમાંથી અનુભવમાં પરિવર્તિત કરવાનો આ પ્રયાસ રંગભૂમિને એક જીવંત નાગરિક જગ્યા તરીકે પુનઃસ્થાપિત કરે છે, ખાસ કરીને યુવા પ્રેક્ષકો માટે.
