આજે આપણે બધાએ જવાનું છે મુંબઈની કંપની સરકારની જેલમાં

૪ મે ૧૮૦૧: આર્થર ફૉર્બ્સ મિશેલ, બાવીસ વર્ષનો આશાસ્પદ યુવાન. ૧૯ વર્ષનો હતો ત્યારે મલબારમાં હતો. સરકારને અને ત્યાંના અંગ્રેજોને ઘણી રીતે મદદરૂપ થતો. પછી એ જમાનાની ખૂબ જાણીતી ફૉર્બ્સ ઍન્ડ કંપનીમાં ભાગીદાર બનીને મુંબઈ આવ્યો.

પ્રખ્યાત લેખક ડૅનિયલ ડેફોને થયેલી પિલરીની સજા, ડૅનિયલ ડેફો, સર મૅકિન્ટોશ

મુંબઈની જેલોની વાત કર્યા પછી ગુનેગારોને થતી સજાઓની થોડી વાત.
૪ મે ૧૮૦૧: આર્થર ફૉર્બ્સ મિશેલ, બાવીસ વર્ષનો આશાસ્પદ યુવાન. ૧૯ વર્ષનો હતો ત્યારે મલબારમાં હતો. સરકારને અને ત્યાંના અંગ્રેજોને ઘણી રીતે મદદરૂપ થતો. પછી એ જમાનાની ખૂબ જાણીતી ફૉર્બ્સ ઍન્ડ કંપનીમાં ભાગીદાર બનીને મુંબઈ આવ્યો. જ્યૉર્જ બ્રિજિસ બેલાસિસ નામના લશ્કરના લેફ્ટનન્ટે તેનું ખૂન કર્યું. તેના પરનો ખટલો લશ્કરી અદાલતમાં ચાલ્યો. ૧૪ વર્ષ માટે તડીપાર થયો. એ વખતે તડીપાર થયેલા બ્રિટિશ ગુનેગારોને પૂર્વ ઑસ્ટ્રેલિયા મોકલી દેતા પણ બેલાસિસની પહોંચ ઠેઠ બ્રિટિશ રાજના તાજ સુધી. તેની પત્ની રૂપ-રૂપનો અંબાર. ‘મિસ કિંગ’ બનેલી. બન્ને પતિપત્ની સિડની પહોંચ્યાં. બ્રિટિશ સામ્રાજ્યના શહેનશાહે પોતાના જન્મદિવસે માફી આપી દીધી. બેલાસિસ અને પત્ની તરત હિન્દુસ્તાન પાછાં આવ્યાં. બેલાસિસે અંગ્રેજોના દુશ્મન પેશ્વા દરબારને સાધ્યા. તેમના લશ્કરમાં જોડાઈ ગયો. વખત જતાં પેશ્વાના લશ્કરની તોપચી સેનાનો વડો બન્યો.
૧૮૦૪:  ચોરીના ગુનામાં કસૂરવાર ઠરેલા જેમ્સ પેનિકોને ત્રણ મહિનાની કેદ. દર મહિને એક દિવસ તેને સતત ચાબુક ફટકારતાં-ફટકારતાં અપોલો ગેટથી બજાર ગેટ સુધી ચલાવીને લઈ જવાનો.
૧૮૦૪: કોર્ટમાં જુઠ્ઠી જુબાની આપવાના ગુના સબબ ઇસ્માઇલ શેખને પાંચ વર્ષ કેદ. એ દરમ્યાન દર વર્ષે પહેલી ઑક્ટોબરના દિવસે કોર્ટ હાઉસની બહાર આવેલી ‘પિલરી’ (Pillory) પર આખો દિવસ ઊભા રહેવાની સજા. 
આપ પૂછશો કે આ ‘પિલરી’ એટલે વળી શું? ગ્રેટ બ્રિટન સહિત યરપના ઘણા દેશોમાં ૧૯મી સદી સુધી આ ઘાતકી સજા પ્રચલિત હતી. કોઈ જાહેર જગ્યાએ – કોર્ટની બહાર, બજારમાં, મોટા ચોકમાં, લાકડાની પીલરી કાયમ માટે ખોડી રખાતી. બે મજબૂત લાકડાં. એક ઊભું, બીજું એના પર આડું. ગુનેગારનું માથું અને હાથના બે પંજા બહાર રહે એવાં ત્રણ બાકોરાં. એ રીતે ગુનેગારને ઊભો રાખીને એની પાછલી બાજુએ એવાં જ બે ઊભાં-આડાં લાકડાં જડી દેવામાં આવે. એમ કર્યા પછી ફક્ત માથું અને હાથના પંજા સિવાય ગુનેગાર તેના શરીરનું કોઈ અંગ સહેજ પણ હલાવી ન શકે. ટાઢ, તડકો કે વરસાદ હોય તો પણ સજાનો અમલ તો થાય જ. આ રીતે ઊભા રખાયેલા ગુનેગાર પર ત્યાંથી પસાર થતા લોકો સડેલાં ઈંડાં કે ટમેટાં કે નાના પથરા નાખતા જાય, ગુનેગારને ગાળો દેતા જાય. 
હા, ગ્રેટ બ્રિટનના ઇતિહાસમાં એક જ એવો કિસ્સો નોંધાયેલો છે કે જ્યારે આ રીતે ઊભા કરાયેલા ગુનેગાર પર લોકોએ ઈંડાં, ટમેટાં કે પથરા નાખવાને બદલે ફૂલ-હાર નાખ્યાં હતાં. એ ગુનેગારનું નામ ડૅનિયલ ડેફો (૧૬૬૦-૧૭૩૧). નવલકથા રૉબિન્સન ક્રૂઝોને કારણે જગવિખ્યાત બનેલો લેખક. કહેવાય છે કે બાઇબલ પછી જો કોઈ પણ પુસ્તકના સૌથી વધુ ભાષામાં અનુવાદ થયા હોય તો તે રૉબિન્સન ક્રૂઝોના. પણ લેખક ઉપરાંત ડેફો વેપારી, રાજકારણી અને છૂપો જાસૂસ પણ હતો. ૧૬૯૨માં વેપારમાં ખોટ ગઈ. સાતસો પાઉન્ડનું દેવું થયું. એ વખતે ગ્રેટ બ્રિટનમાં (અને એટલે હિન્દુસ્તાનમાં પણ) દેવાદારને બહુ આકરી સજા થાય એવા કાયદા હતા. અને જેલમાં રહીને ગુનેગાર ગમે તે રીતે દેવું ભરપાઈ કરી દે તો પણ લેણદાર ‘હા’ પાડે નહીં ત્યાં સુધી ગુનેગારને છોડવામાં આવે નહીં. જેલમાં પુરાયેલા ડેફો પાસે વિરોધ પક્ષનો એક નેતા ગયો અને કહ્યું: ‘હું તમારું સાતસો પાઉન્ડનું દેવું ભરી દેવા તૈયાર છું.’ ડેફોએ પૂછ્યું: ‘બદલામાં મારે શું કરવાનું?’ ‘તમારા પક્ષની દરેકેદરેક છૂપી-ખાનગી વાત મને પહોંચાડવાની.’ ડેફો કબૂલ થયો અને જેલમાંથી છૂટ્યો. પણ એ પહેલાં તેને જાહેરમાં પિલરી પર ઊભો રાખવામાં આવ્યો ત્યારે કેટલાય લોકોએ તેના પર પથરાને બદલે પુષ્પો વરસાવેલાં અને ગળામાં હારતોરા પહેરાવેલા, એવી હતી લેખક ડેફોની લોકપ્રિયતા. ગ્રેટ બ્રિટનમાં કાયદા દ્વારા ૧૮૩૭માં પિલરીની સજા નાબૂદ કરવામાં આવી. છતાં છેક ૧૮૭૨ સુધી ક્યારેક-ક્યારેક એનો અમલ થતો હોવાના દાખલા મળતા રહે છે. બ્રિટનમાં આ સજા નાબૂદ થયા પછી હિન્દુસ્તાનમાંથી પણ ધીમે-ધીમે એનો ઉપયોગ બંધ થયો પણ કાયદેસર રીતે આ સજા છેક ૧૯૦૯માં નાબૂદ કરવામાં આવી. 
૧૮૦૬: હવે પાછા આવીએ મુંબઈ. ઘડિયાળની ચોરી કરનાર એક માણસને બે વર્ષ સુધી મુંબઈની ગોદીમાં મજૂરી કરવાની સજા કરવામાં આવી. તો બીજા એક વેપારીને ચોરીના ગુના સબબ તેની જ દુકાનની બહાર પિલરીની સજા કરવામાં આવી. 

મુંબઈ પોલીસનો ૧૮૫૫-૧૮૬૨નો યુનિફૉર્મ

એશિયાટિક સોસાયટી ઊભી કરવામાં ખૂબ જ મહત્ત્વનો ભાગ ભજવનાર જેમ્સ મૅકિન્ટોશ વિશે આપણે અગાઉ વાત કરી છે. ૧૮૦૬માં તેમનું ખૂન થયું હોવાની અફવા મુંબઈમાં ફેલાઈ ગઈ. જોકે ખૂન થયું નહોતું પણ ખૂન કરવાનો પ્રયત્ન થયો હતો. મૅકિન્ટોશ રેકૉર્ડર્સ કોર્ટના ચીફ જજ હતા. કંપની સરકારના લશ્કરના બે ગોરા લેફ્ટનન્ટ પર મૅકિન્ટોશની અદાલતમાં કેસ ચાલતો હતો. ખટલો ચાલુ હતો એ દરમ્યાન એક દિવસ બન્ને આરોપી એક મોટું લાકડાનું ખોખું સાથે લઈને અદાલતમાં આવ્યા. કહે કે અમારા બચાવમાં રજૂ કરવાના દસ્તાવેજો આ ખોખામાં લાવ્યા છીએ, પણ કોર્ટના રખેવાળોને શંકા ગઈ એટલે ખોખું ઉઘાડ્યું તો અંદરથી નીકળી કારતૂસ ભરેલી ચાર પિસ્ટલ. તેમની યોજના હતી પહેલાં મૅકિન્ટોશનું ખૂન કરવું અને પછી તરત આપઘાત કરવો. આ કાવતરું પકડાયા પછી મૅકિન્ટોશે ઠંડે કલેજે અદાલતમાં એટલું જ કહ્યું : ‘જો આ કાવતરું સફળ થયું હોત તો જે ન્યાયાસન પર બેસીને ન્યાય તોળતો હોય તેને પોતાના લોહીથી રંગનાર હું પહેલવહેલો ન્યાયાધીશ બન્યો હોત.’ એટલું જ નહીં, ૧૮૨૪ના નવેમ્બરની છઠ્ઠી તારીખે એ લશ્કરી અધિકારીઓને એક પત્ર લખીને મૅકિન્ટોશે માફી આપી હતી (ગુનો બહુ ગંભીર ન હોય તો એ વખતે આ રીતે માફી આપી શકાતી).
૧૮૧૦: સરકારી ટ્રેઝરી એટલે તોષાખાનું, તિજોરી. એનો વડો હતો જ્યૉર્જ કમિંગ ઑસ્બોર્ન. અગાઉ મુંબઈના ગવર્નરનો પ્રાઇવેટ સેક્રેટરી હતો. પછી ફૉરેન ઍન્ડ પૉલિટિકલ ડિપાર્ટમેન્ટનો સેક્રેટરી. તેનું ખૂન કરવાનો આરોપ ત્રણ માલેતુજાર માણસો પર મુકાયો. ત્રણે ટ્રેઝરીમાં કામ કરતા. ત્રણેને પાંચ-પાંચ વર્ષ કેદની સજા. દર વર્ષે એક દિવસ પિલરી પર વિતાવવાનો. દર વર્ષે બે વાર બજારમાં તેમને હન્ટરથી ફટકા મારવાના. અને લટકામાં દસ હજાર રૂપિયાનો દંડ. એ ન ભરી શકે તો જેલમાંથી છુટકારો થાય નહીં. 
ચાર્લ્સ જોસેફ બ્રિસકો નામનો એક અંગ્રેજ. ત્રણ ગુનેગારો પાસેથી લાંચ લીધી – સજામાંથી બચાવવાની લાલચ આપીને. વાત ફૂટી ગઈ. ચાર્લ્સ ભાઈ પર કેસ ચાલ્યો. ત્રણ જ દિવસમાં અદાલતે ફેંસલો આપ્યો: મુંબઈની જેલમાં ત્રણ વર્ષ માટે કેદ. 
આ બધી વાતો તો કેટલાક મોટા ખટલાની થઈ, જે રેકૉર્ડર્સ કોર્ટ સુધી પહોંચેલા. પણ સાધારણ ગુનાઓ – ચોરીચપાટી, મારામારી, વ્યક્તિ કે સમૂહ પરના હુમલા, વગેરેના કેસ ચલાવવાની સત્તા સુપરિન્ટેન્ડન્ટ ઑફ પોલીસ (પછીથી પોલીસ-કમિશનર)ને આપવામાં આવી હતી. ગુનેગારને પકડીને તેની ઑફિસમાં લાવવામાં આવે કે તરત જ તે પોતે તેના પર ખટલો ચલાવે. અને સજા પણ કરે, જેનો અમલ એ જ વખતે તેની ઑફિસમાં જ કરવામાં આવે. અલબત્ત, આ બધું ‘નિયમસર’ થતું પણ ૧૭૫૩થી ૧૮૦૭ સુધી જે ‘નિયમો’ હેઠળ આ કારવાઈ થતી હતી એને ન તો બૉમ્બે ગવર્નમેન્ટે મંજૂર કરેલા કે ન તો લંડનમાં બેઠેલા કંપની સરકારના ડિરેક્ટરોએ. એટલે મૅકિન્ટોશના વડપણ હેઠળની રેકૉર્ડર્સ કોર્ટે આ નિયમોને ‘ગેરકાનૂની’ ઠરાવ્યા હતા. એવી જ રીતે ૧૮૦૭થી ૧૮૧૧ દરમ્યાન ઘડાયેલા ‘નિયમો’ને પણ આ જ અદાલતે ‘ગેરકાનૂની’ ઠરાવ્યા, કારણ કે એ નિયમો અદાલતમાં રજિસ્ટર કરાવવામાં આવ્યા નહોતા. મૅકિન્ટોશના મતે આ ‘પોલીસ અદાલત’ની કારવાઈ ‘ગેરકાયદેસર’ની હતી. ૧૮૦૮ના ફેબ્રુઆરીની ૨૮મીથી ૧૮૦૯ના જાન્યુઆરીની ૩૧મી સુધીમાં પોલીસ અદાલતે ૨૧૭ ‘ગુનેગાર’ને તડીપાર કર્યા હતા અને ૬૪ને મુંબઈની ગોદીમાં મજૂરી કરવાની સજા કરી હતી. તો બીજી બાજુ ઘણી વાર પોલીસ સુપરિન્ટેન્ડન્ટ સવારે ગુનેગારને સજા કરતા અને સાંજે તેમને ‘માફી’ આપીને છોડી મૂકતા (આ રીતે ‘માફી’ મેળવવા માટે પોલીસને શું આપવું પડતું હશે એ સુજ્ઞ વાચકોને જણાવવાની જરૂર ન હોય). કાયદો અને ન્યાયનાં મૂલ્યોમાં અપાર શ્રદ્ધા ધરાવનાર મૅકિન્ટોશ આ પદ્ધતિથી સદંતર વિરુદ્ધ હતા. છેવટે ૧૮૦૮માં મુંબઈ પોલીસ વિશેનો નવો કાયદો ગ્રેટ બ્રિટનમાં પસાર કરવામાં આવ્યો. પરિણામે પોલીસ-વ્યવસ્થાના માળખામાં ધરમૂળથી ફેરફાર કરવાનું જરૂરી બન્યું. એ ફેરફારોની વાત હવે પછી.