25 June, 2026 02:04 PM IST | New Delhi | Gujarati Mid-day Online Correspondent
પ્રતીકાત્મક તસવીર સૌજન્ય : મિડ-ડે
ભારતીય નાગરિકતા સાબિત કરવા માટે કયા દસ્તાવેજોને માન્ય ગણવામાં આવે છે તે અંગે વારંવાર ઊભા થતા પ્રશ્નો વચ્ચે વિદેશ મંત્રાલયે (MEA) મહત્વપૂર્ણ સ્પષ્ટતા કરી છે. મંત્રાલયે જણાવ્યું છે કે ભારતીય પાસપોર્ટને નાગરિકતાનો અંતિમ અને નિર્ણાયક પુરાવો તરીકે ગણાવી શકાય નહીં. પાસપોર્ટનો મુખ્ય હેતુ આંતરરાષ્ટ્રીય મુસાફરીને સુગમ બનાવવાનો છે અને તે મૂળભૂત રીતે એક ટ્રાવેલ ડોક્યુમેન્ટ છે. ભારતના ઝડપથી વિસ્તરી રહેલા પાસપોર્ટ નેટવર્ક અને તેની સેવાઓમાં કરવામાં આવેલા સુધારાઓ અંગે યોજાયેલા વિશેષ બ્રિફિંગ દરમિયાન આ સ્પષ્ટતા કરવામાં આવી હતી. મંત્રાલયે જણાવ્યું કે પાસપોર્ટ વ્યવસ્થાને વધુ સુરક્ષિત, સરળ અને વૈશ્વિક સ્તરે સ્વીકાર્ય બનાવવા માટે સતત પ્રયાસો કરવામાં આવી રહ્યા છે, પરંતુ પાસપોર્ટને નાગરિકતાના કાનૂની પુરાવા તરીકે જોવો યોગ્ય નથી.
દેશમાં નાગરિકતા સંબંધિત દસ્તાવેજોને લઈને લાંબા સમયથી ગેરસમજો જોવા મળે છે. એક સમયે આધાર કાર્ડને નાગરિકતાનો પુરાવો માનવામાં આવતું હતું, પરંતુ સરકારે સ્પષ્ટ કર્યું હતું કે આધાર માત્ર રહેઠાણનો પુરાવો છે. ત્યારબાદ NPR અને NRC અંગેની ચર્ચાઓ દરમિયાન પણ નાગરિકતા સાબિત કરવા માટે કયા દસ્તાવેજ માન્ય છે તે મુદ્દો ચર્ચામાં રહ્યો હતો.
હવે વિદેશ મંત્રાલયની નવી સ્પષ્ટતા બાદ ફરી એક વખત સવાલ ઊભો થયો છે કે જો આધાર કાર્ડ, મતદાર ઓળખપત્ર, રેશન કાર્ડ કે પાસપોર્ટ નાગરિકતાનો અંતિમ પુરાવો નથી, તો પછી નાગરિકતા કેવી રીતે સાબિત કરી શકાય?
સરકારી નિયમો અનુસાર આધાર કાર્ડ માત્ર ઓળખ અને રહેઠાણનો પુરાવો છે. મતદાર ઓળખપત્ર મતદાર યાદીમાં નામ નોંધાયેલ હોવાનું દર્શાવે છે, પરંતુ તે નાગરિકતાનો અંતિમ પુરાવો નથી. પાન કાર્ડ કરવેરા સંબંધિત ઓળખ માટે ઉપયોગી છે, જ્યારે રેશન કાર્ડ સરકારી કલ્યાણકારી યોજનાઓ માટે પાત્રતા દર્શાવે છે. આ જ રીતે, પાસપોર્ટ પણ મુખ્યત્વે વિદેશ પ્રવાસ માટે જારી કરવામાં આવતો દસ્તાવેજ છે. તે વ્યક્તિ ભારતીય હોવાનો સંકેત આપે છે, પરંતુ કાનૂની રીતે નાગરિકતા નક્કી કરવા માટે તેને નિર્ણાયક પુરાવા તરીકે સ્વીકારવામાં આવતો નથી.
ગૃહ મંત્રાલય અનુસાર ભારતીય નાગરિકતા નાગરિકતા અધિનિયમ 1955 હેઠળ નક્કી કરવામાં આવે છે. આ કાયદા મુજબ નાગરિકતા જન્મ, વંશ, નોંધણી (Registration), પ્રાકૃતિકરણ (Naturalisation) અથવા કોઈ પ્રદેશના ભારત સાથે વિલીનીકરણના આધારે પ્રાપ્ત થઈ શકે છે. ભારતમાં ક્યારેય રાષ્ટ્રીય નાગરિકતા કાર્ડ જેવી કોઈ એકીકૃત વ્યવસ્થા અમલમાં લાવવામાં આવી નથી. તેથી મોટા ભાગના ભારતીયો, જેઓ જન્મથી જ નાગરિક છે, તેમની પાસે અલગથી નાગરિકતા પ્રમાણપત્ર હોતું નથી.
26 જાન્યુઆરી 1950 થી 1 જુલાઈ 1987 વચ્ચે ભારતમાં જન્મેલા લોકો આપમેળે ભારતીય નાગરિક ગણાય છે.
1 જુલાઈ 1987 થી 3 ડિસેમ્બર 2004 વચ્ચે જન્મેલા લોકો માટે માતા અથવા પિતા પૈકી ઓછામાં ઓછા એક ભારતીય નાગરિક હોવા જરૂરી છે.
3 ડિસેમ્બર 2004 પછી જન્મેલા બાળકો માટે વધુ કડક નિયમો લાગુ થયા છે, જેમાં માતા-પિતા સંબંધિત નાગરિકતાની ચોક્કસ શરતો લાગુ પડે છે.
નાગરિકતા અંગે કોઈ કાનૂની વિવાદ ઊભો થાય અથવા સત્તાવાર રીતે નાગરિકતા સાબિત કરવાની જરૂર પડે, ત્યારે સૌથી અધિકૃત દસ્તાવેજ નાગરિકતા પ્રમાણપત્ર (Citizenship Certificate) ગણાય છે. આ પ્રમાણપત્ર ગૃહ મંત્રાલય દ્વારા તમામ કાયદાકીય ચકાસણીઓ અને પ્રક્રિયાઓ પૂર્ણ થયા બાદ જારી કરવામાં આવે છે. ખાસ કરીને નોંધણી અથવા નેચરલાઇઝેશન દ્વારા ભારતીય નાગરિકતા મેળવનાર વ્યક્તિઓને આ પ્રમાણપત્ર આપવામાં આવે છે. કાનૂની દૃષ્ટિએ આ દસ્તાવેજને નાગરિકતાનો સૌથી વિશ્વસનીય અને નિર્ણાયક પુરાવો માનવામાં આવે છે.
વિદેશ મંત્રાલયની સ્પષ્ટતા એ દર્શાવે છે કે પાસપોર્ટ, આધાર કાર્ડ અથવા અન્ય ઓળખ દસ્તાવેજો હોવા છતાં નાગરિકતાનો પ્રશ્ન અંતે નાગરિકતા અધિનિયમ 1955 અને ગૃહ મંત્રાલયના નિયમો હેઠળ જ નક્કી થાય છે. તેથી કોઈ એક સામાન્ય ઓળખપત્રને નાગરિકતાનો અંતિમ પુરાવો માનવો યોગ્ય નથી.
