18 June, 2026 03:54 PM IST | Dhaka | Gujarati Mid-day Online Correspondent
પ્રતીકાત્મક ફાઇલ તસવીર
1971ના ભારત-પાકિસ્તાન યુદ્ધ પછી પાકિસ્તાન પહેલી વાર બંગાળની ખાડીમાં તેની નૌકાદળની હાજરી વધારવાની તૈયારી કરી રહ્યું છે. આ વ્યૂહરચનાનું કેન્દ્રબિંદુ ચીન દ્વારા પૂરી પાડવામાં આવેલી નવી હેંગોર-ક્લાસ સબમરીન છે, જેને તાજેતરમાં પાકિસ્તાન નૌકાદળમાં સામેલ કરવામાં આવી છે. પાકિસ્તાન નૌકાદળના વરિષ્ઠ અધિકારીઓ માને છે કે આ સબમરીન ઇસ્લામાબાદને બંગાળની ખાડી જેવા દૂરના દરિયાઈ પ્રદેશોમાં હાજરી જાળવી રાખવામાં સક્ષમ બનાવશે.
પહેલી હેંગોર-ક્લાસ સબમરીન, `PNS હેંગોર` જે એપ્રિલમાં ચીનમાં કાર્યરત હતી તે હવે કરાચી આવી. પાકિસ્તાન તેની જૂની અગોસ્ટા-ક્લાસ સબમરીનને બદલવા માટે કુલ આઠ હેંગોર-ક્લાસ સબમરીનને તેના કાફલામાં સામેલ કરવાની યોજના ધરાવે છે. ચીનમાં બનેલી આ સબમરીન ઍર-ઇન્ડિપેન્ડન્ટ પ્રોપલ્શન (AIP) ટૅકનોલૉજીનો ઉપયોગ કરે છે. આ ટૅકનોલૉજી સબમરીનને લાંબા સમય સુધી પાણીમાં રહેવા દે છે, જેના કારણે તેને શોધવી મુશ્કેલ બને છે.
પાકિસ્તાન નૌકાદળ માટે `હેંગોર` નામ ઐતિહાસિક મહત્ત્વ ધરાવે છે. 1971 ના ભારત-પાકિસ્તાન યુદ્ધ દરમિયાન, તત્કાલીન PNS હેંગોરે અરબી સમુદ્રમાં ભારતીય નૌકાદળના યુદ્ધ જહાજ INS ખુકરીને ડૂબાડી દીધું હતું. જોકે, આ ઘટના યુદ્ધના અંતિમ પરિણામ પર કોઈ અસર કરી ન હતી. આ યુદ્ધમાં પાકિસ્તાનને હારનો સામનો કરવો પડ્યો હતો, જેના કારણે બાંગ્લાદેશનું બન્યું. ત્યારથી, પાકિસ્તાન નૌકાદળની સક્રિય હાજરી મુખ્યત્વે ઉત્તરી અરબી સમુદ્ર સુધી મર્યાદિત રહી હતી.
પાકિસ્તાન નૌકાદળના કોમોડોર ઉમર ફારૂકે જણાવ્યું હતું કે, "હેંગોર-ક્લાસ સબમરીનના સમાવેશ સાથે, પાકિસ્તાન બંગાળની ખાડીમાં તેની હાજરી જાળવી શકશે." ફારૂકે આ સબમરીનને ‘’ગેમ-ચેન્જર’ ગણાવી હતી અને જણાવ્યું હતું કે પાકિસ્તાન આવી આઠ સબમરીનને સામેલ કરવાની યોજના પર કામ કરી રહ્યું છે.
પાકિસ્તાનની આ વ્યૂહરચના એવા સમયે ઉભરી આવી છે જ્યારે બાંગ્લાદેશ અને પાકિસ્તાન વચ્ચેના સંબંધોમાં સુધારો થવાના અહેવાલો છે. મુહમ્મદ યુનુસના કાર્યકાળ દરમિયાન બન્ને દેશો વચ્ચે નાગરિક અને લશ્કરી સંપર્કો વધ્યા છે. 2024 માં શેખ હસીના સરકારના પતન પછી ઢાકા-કરાચી ફ્લાઇટ્સ ફરી શરૂ કરવા અને બન્ને દેશો વચ્ચે સીધા દરિયાઈ વેપાર ફરી શરૂ કરવા અંગે પણ માહિતી બહાર આવી છે. નવેમ્બર 2025 માં, પાકિસ્તાની યુદ્ધ જહાજ `PNS સૈફ` એ 1971 પછી પહેલી વાર ચટ્ટોગ્રામની મુલાકાત લીધી.
બંગાળની ખાડી ભારત માટે એક મહત્ત્વપૂર્ણ વ્યૂહાત્મક ક્ષેત્ર છે. ભારતીય નૌકાદળનું પૂર્વીય કમાન્ડ વિશાખાપટ્ટનમમાં સ્થિત છે, જ્યારે આંદામાન અને નિકોબાર ટાપુઓ આ વિસ્તારમાં ભારતની વ્યૂહાત્મક સ્થિતિને મજબૂત બનાવે છે. જોકે, નિષ્ણાતો માને છે કે પાકિસ્તાનની સંભવિત હાજરીથી સત્તાના પ્રાદેશિક સંતુલનમાં તાત્કાલિક ફેરફાર થશે નહીં, કારણ કે છેલ્લા પાંચ દાયકામાં ભારતીય નૌકાદળ દ્વારા ક્ષમતાઓના વ્યાપક વિસ્તરણને ધ્યાનમાં લેવામાં આવ્યું છે. ભારત હાલમાં આ ક્ષેત્રમાં મજબૂત હાજરી જાળવી રાખે છે, જે પરમાણુ સંચાલિત સબમરીન, વિમાનવાહક જહાજો અને અદ્યતન દરિયાઈ દેખરેખ પ્રણાલીઓથી સજ્જ છે. તેમ છતાં, ભારત પાકિસ્તાનની નવી વ્યૂહરચના અને બંગાળની ખાડીમાં તેની સંભવિત પ્રવૃત્તિ પર નજીકથી નજર રાખી રહયું છે.
