22 July, 2026 03:18 PM IST | Mumbai | Bespoke Stories Studio
કર્નલ તેજેન્દ્ર પાલ ત્યાગી (નિવૃત્ત), વીર ચક્ર, 1971ના યુદ્ધના નાયક અને રાષ્ટ્રીય સૈનિક સંસ્થાના રાષ્ટ્રીય અધ્યક્ષ છે.
દર વર્ષે છવ્વીસમી જુલાઈએ, કારગિલની ઊંચાઈઓને પાછી મેળવવા માટે લડનારા અને શહીદ થનારા વીરોને યાદ કરવા ભારત થોડી ક્ષણો માટે થંભી જાય છે. આપણામાંના જેઓએ ગણવેશમાં રહીને દેશની સેવા આપી છે, તેમના માટે આ વર્ષગાંઠનું એક એવું વજન છે જે સમયની સાથે જરાય ઘટતું નથી. તે એક એવો પ્રશ્ન પણ સાથે લાવે છે જે ભાગ્યે જ સીધી રીતે પૂછવામાં આવે છે: જ્યારે ભારત પોતાને એક એવા યુદ્ધમાં લડતું જોવા મળ્યું જેની તેણે કોઈ અપેક્ષા નહોતી કરી, એક એવા દુશ્મન સામે જે મજબૂત અને લાભદાયી સ્થિતિમાં ઊંચાઈ પર ગોઠવાઈ ગયો હતો, ત્યારે કયો દેશ અચકાયા વિના તેની પડખે ઊભો હતો? આનો જવાબ, જે હવે દસ્તાવેજી સૈન્ય ઇતિહાસનો એક ભાગ છે, તે છે - ઇઝરાયેલ.
1999ની વસંત ઋતુએ ભારતની લશ્કરી સજ્જતામાં રહેલી અનેક ગંભીર ખામીઓને ઉજાગર કરી. કારગિલ-દ્રાસ સેક્ટરની પર્વતમાળાઓ પર અત્યંત ઊંચાઈએ કબજો જમાવીને બેઠેલા પાકિસ્તાની દળોને હટાવવાના હતા. આ એવી સ્થિતિ હતી જ્યાં પરંપરાગત જમીની હુમલો અત્યંત મોંઘો સાબિત થઈ શકે તેમ હતો, અને તે પણ અંકુશ રેખા (LoC) ન ઓળંગવાના કડક આદેશો સાથે. ગોળીબાર વચ્ચે શિખરો સર કરવાનો પ્રયાસ કરી રહેલા જમીની સૈનિકોને સચોટ હવાઈ સમર્થન પૂરું પાડવાનું કામ ભારતીય વાયુસેનાને સોંપવામાં આવ્યું હતું. મુખ્ય સમસ્યા ચોકસાઈની હતી. મર્યાદિત હવાઈ ક્ષેત્રમાં કામ કરતા વિમાનો દ્વારા અત્યંત ઊભી અને સાંકડી પર્વતમાળાઓ પરના લક્ષ્યો પર છોડવામાં આવતા માર્ગદર્શન વિનાના (Unguided) શસ્ત્રો પરિણામ આપી રહ્યા ન હતા. મિરાજ 2000H ફાઇટર જેટ લેસર-ગાઇડેડ શસ્ત્રો ફેંકવાની ક્ષમતા ધરાવતું હતું, પરંતુ લાઇટનિંગ (Litening) લેસર ડેઝિગ્નેટર પોડનું એકીકરણ અધૂરું હતું. વળી, 1998ના પોખરણ પરમાણુ પરીક્ષણો બાદ પ્રતિબંધોનો સામનો કરી રહેલા ભારત પાસે આ ખામીને ઝડપથી દૂર કરવા માટે મર્યાદિત વિકલ્પો હતા.
ઇઝરાયેલ આવા જ એક સંકટમોચક ભાગીદાર તરીકે ઉભરી આવ્યું. શસ્ત્રોના શિપમેન્ટમાં વિલંબ કરવાના અમેરિકા અને અન્ય પશ્ચિમી દેશોના દબાણને અવગણીને, ઇઝરાયેલે ભારતને તેના મિરાજ વિમાનોને સજ્જ કરવા માટે લાઇટનિંગ પોડ્સ અને લેસર-ગાઇડેડ બોમ્બ પૂરા પાડ્યા. તેણે બોફોર્સ આર્ટિલરી ગન માટે 155mm દારૂગોળો પણ આપ્યો, જે જમીની હુમલાની કરોડરજ્જુ હતી. સાથે જ, `સર્ચર` (Searcher) અને `હેરોન` (Heron) માનવરહિત હવાઈ વાહનો (UAVs) આપ્યા, જેણે ભારતને ઊંચાઈવાળા વિસ્તારોમાં દુશ્મનની ગતિવિધિઓ પર સતત નજર રાખવાની તેની પ્રથમ ક્ષમતા પ્રદાન કરી. 24 જૂન, 1999ના રોજ, એક મિરાજ 2000H વિમાને ટાઇગર હિલની ટોચ પર પાકિસ્તાની સેનાના કમાન્ડ અને કંટ્રોલ સ્ટ્રક્ચર્સ પર લેસર-ગાઇડેડ શસ્ત્રો ઝીંકવા માટે લાઇટનિંગ પોડનો ઉપયોગ કર્યો. ભારતીય વાયુસેના દ્વારા લેસર-ગાઇડેડ બોમ્બનો આ પ્રથમ લડાયક ઉપયોગ હતો. યુદ્ધની દિશા બદલાઈ ગઈ. ટાઇગર હિલ સર કરવામાં આવી.
આ ક્ષણ માત્ર લશ્કરી ઇતિહાસ પૂરતી જ મહત્વની નથી. તેણે ભારત-ઇઝરાયેલ સંરક્ષણ સંબંધોના પાયાના સિદ્ધાંતોની સ્થાપના કરી: ભરોસાપાત્ર, ઓપરેશનલ રીતે ઝડપી પ્રતિભાવ આપનાર અને રાજકીય ગણતરીઓથી સંપૂર્ણ મુક્ત. કારગિલ યુદ્ધ દરમિયાન ભારતને તેના કેટલાક પરંપરાગત શસ્ત્ર સપ્લાયર્સ સાથેનો અનુભવ બરાબર આનાથી વિપરીત દિશામાં બોધપાઠ આપનારો હતો. ત્યારબાદ ઇઝરાયલ સાથેના આપણા સંબંધો આ જ બોધપાઠથી ઘડાયા.
કારગિલ પછીના વર્ષોમાં, ભારતે ઇરાદાપૂર્વક ઇઝરાયેલી સિસ્ટમ્સનો પોતાનો ભંડાર ઊભો કર્યો. હેરોન અને સર્ચર UAV એ અંકુશ રેખા પર સતત દેખરેખ પૂરી પાડી. ફાલ્કન (Phalcon) એરબોર્ન અર્લી વોર્નિંગ સિસ્ટમ્સે ભારતની હવાઈ દેખરેખની જાગૃતિમાં વધારો કર્યો. સ્પાઇક (Spike) એન્ટી-ટેન્ક ગાઇડેડ મિસાઇલો જમીની દળો સુધી પહોંચી. સ્પાઇસ-2000 (Spice-2000) ગાઇડેડ બોમ્બ કિટ્સ, જે વધુ એક ઇઝરાયેલી સચોટ શસ્ત્ર છે, તેનો ઉપયોગ પાકિસ્તાનમાં જૈશ-એ-મોહમ્મદના પ્રશિક્ષણ કેન્દ્રોને નિશાન બનાવતી ફેબ્રુઆરી 2019ની બાલાકોટ એરસ્ટ્રાઇકમાં કરવામાં આવ્યો હતો. આ દરેક ખરીદી સાથે સંબંધો વધુ ગાઢ બન્યા, પરંતુ તેણે હજુ સુધી માત્ર ખરીદનાર-વેચનારથી લઈને `સહ-વિકાસકર્તા` સુધીનું ઔપચારિક સંક્રમણ હાંસલ કર્યું ન હતું.
મે 2025માં `ઓપરેશન સિંદૂર` એ વધુ એક મહત્વનો પડાવ પાર કર્યો. લશ્કર-એ-તૈયબા અને જૈશ-એ-મોહમ્મદના આતંકવાદી માળખા પરના ભારતીય હુમલાઓમાં ઇઝરાયેલ નિર્મિત હારોપ (Harop) લોઇટરિંગ મ્યુનિશન (આત્મઘાતી ડ્રોન) અને સ્પાઇસ-250 પ્રેસિઝન બોમ્બ કિટ્સનો ઉપયોગ કરવામાં આવ્યો હતો. `હારોપ`, એક એવું શસ્ત્ર જે હવામાં મંડરાઈ શકે છે અને દુશ્મનની જાસૂસી તથા હુમલા વચ્ચેના સમયગાળાને એક જ સિસ્ટમમાં સમેટી લે છે, તેણે ભારતના આતંકવાદ-વિરોધી અને સરહદ પારના હુમલાની ક્ષમતામાં એક સૈદ્ધાંતિક ઉત્ક્રાંતિ દર્શાવી, જે કારગિલના પાઠોએ શીખવી હતી. આ શસ્ત્ર-સરંજામ એક જ ફ્રેમમાં ભારતીય સિદ્ધાંત અને ઇઝરાયેલી ટેક્નોલોજીને સાથે લઈને આવ્યું હતું.
આ એ જ વ્યૂહાત્મક સાતત્ય છે જેને ફેબ્રુઆરી 2026ની જેરુસલેમ સમિટમાં હવે સંસ્થાકીય રીતે મહોર મારવામાં આવી છે. જ્યારે વડાપ્રધાન મોદી અને નેતન્યાહુએ ઔપચારિક રીતે દ્વિપક્ષીય સંબંધોને `શાંતિ, નવીનતા અને સમૃદ્ધિ માટેની વિશેષ વ્યૂહાત્મક ભાગીદારી`ના સ્તરે ઉન્નત કર્યા, ત્યારે તેમણે કોઈ નવી વસ્તુનું સર્જન નહોતું કર્યું. તેમણે માત્ર એ જ બાબતને કાયમી માળખું આપ્યું જે યુદ્ધના મેદાનમાં પહેલેથી જ સાબિત થઈ ચૂકી હતી.
સહ-વિકાસ પદ્ધતિ તરીકે સમિટમાં સ્થાપિત કરાયેલ `ઇન્ડસ્ટ્રિયલ રિસર્ચ એન્ડ ડેવલપમેન્ટ (R&D) અને ઇનોવેશન ફંડ`, એ એક એવું માધ્યમ છે જેના દ્વારા ખરીદનારથી સહ-ઉત્પાદક સુધીના સંક્રમણનું સંચાલન કરવામાં આવશે. બંને સરકારોનો ઘોષિત ઉદ્દેશ્ય મેક ઇન ઇન્ડિયા (Make in India) માળખા હેઠળ માનવરહિત સિસ્ટમો અને કાઉન્ટર-ડ્રોન પ્લેટફોર્મનો સંયુક્ત વિકાસ કરવાનો છે, જેની મહત્વાકાંક્ષા ભવિષ્યમાં તેને અન્ય દેશોમાં નિકાસ કરવાની પણ છે. આ કોઈ ભવિષ્યનું માત્ર સપનું નથી. તે એ ગ્રાફનો તાર્કિક આગામી તબક્કો છે જે 1999માં શરૂ થયો હતો અને ત્યારથી લઈને અત્યાર સુધી સંબંધોની દરેક મોટી કસોટીમાં કોઈપણ અવરોધ વિના મક્કમતાથી ચાલુ રહ્યો છે.
આ ભાગીદારીનું આતંકવાદ-વિરોધી પાસું પણ સમાન મહત્વ ધરાવે છે. વડાપ્રધાન મોદીએ ભારતની આતંકવાદ સામેની લડાઈમાં ઇઝરાયેલના સમર્થન માટે સમિટમાં ઔપચારિક રીતે વડાપ્રધાન નેતન્યાહુનો આભાર માન્યો હતો. આભારની આ અભિવ્યક્તિ દાયકાઓથી ઇન્ટેલિજન્સ શેરિંગ (બાતમીની આપલે), સ્પેશિયલ ફોર્સની સંયુક્ત તાલીમ અને એક એવા ખતરાની સમાન સમજ દ્વારા ઊભા કરાયેલા પાયા પર ટકેલી છે જેને બંનેમાંથી કોઈ પણ દેશ ક્યારેય માત્ર રાજદ્વારી કાગળો પૂરતો સીમિત રાખવાનું જોખમ ઉઠાવી શકે તેમ નથી.
કારગિલ વિજય દિવસની આ વર્ષગાંઠ પર, ઐતિહાસિક રેકોર્ડ શું દર્શાવે છે તે સ્પષ્ટપણે જણાવવું યોગ્ય રહેશે. જ્યારે ભારતને એક એવા ભાગીદારની જરૂર હતી જે તેના જોખમોની ગણતરી ન કરે અથવા અન્ય દેશોના દબાણ સામે તેની પ્રતિબદ્ધતાઓને ન તોલે, ત્યારે ઇઝરાયેલ એમાંનો એક દેશ હતો. સત્તાવીસ વર્ષ પછી, તે ભાગીદારીનું માળખું તેના ઇતિહાસના અગાઉના કોઈપણ સમય કરતા વધુ મજબૂત, વધુ સક્ષમ અને વધુ સંસ્થાકીય રીતે જોડાયેલું છે. જે વીરોએ અદમ્ય સાહસથી ટાઇગર હિલ પાછી મેળવી હતી, તેઓ આજે તે સંબંધની સાથે યાદ રાખવાને લાયક છે જે સંબંધ બનાવવામાં તેમના યુદ્ધે મહત્વની ભૂમિકા ભજવી હતી.
