સોવરિન ક્લાઉડ શું છે, ભારતમાં ડેટા સંગ્રહવાથી સુરક્ષા કેવી રીતે વધે છે અને Airtel Cloud સહિતનાં ભારતીય ક્લાઉડ પ્લેટફૉર્મ્સની ભૂમિકા શું છે તે જાણો.
પ્રતીકાત્મક તસવીર (તસવીર સૌજન્યઃ એઆઇ)
બેન્કિંગથી લઈને આરોગ્ય અને સરકારી સેવાઓ સુધી બધું ડિજિટલ બની રહ્યું છે ત્યારે ડેટા ક્યાં સંગ્રહાય છે, તેના પર કોનું નિયંત્રણ છે અને તેને કયા દેશના કાયદા લાગુ પડે છે, આ પ્રશ્નો વધુ મહત્ત્વના બની રહ્યા છે. દરેક ડિજિટલ પેમેન્ટ, હૉસ્પિટલ અપૉઇન્ટમેન્ટ, આવકવેરા રિટર્ન અને ઑનલાઇન સરકારી સેવા સાથે ડેટાનું સર્જન થાય છે. ભારતનું ડિજિટલ અર્થતંત્ર વિસ્તરી રહ્યું છે ત્યારે હવે પ્રશ્ન માત્ર આ ડેટાને કેવી રીતે સંગ્રહવો એટલો જ રહ્યો નથી. ડેટા ક્યાં સંગ્રહાય છે, તેના પર કોનું નિયંત્રણ રહે છે અને તેને કયા દેશના કાયદા લાગુ પડે છે—આ મુદ્દા પણ એટલા જ મહત્ત્વના બન્યા છે. આ સંજોગોમાં ‘સોવરિન ક્લાઉડ’ (Sovereign Cloud) એટલે કે સાર્વભૌમ ક્લાઉડની ભૂમિકા સામે આવે છે.
ક્લાઉડ એટલે શું?
ADVERTISEMENT
ક્લાઉડ પ્લેટફૉર્મ દ્વારા સંસ્થાઓ પોતાનો ડેટા સંગ્રહી શકે છે, ઍપ્લિકેશન્સ ચલાવી શકે છે અને જરૂરિયાત પ્રમાણે કમ્પ્યુટિંગ સુવિધાઓનો ઉપયોગ કરી શકે છે. આ માટે દરેક સંસ્થાએ પોતાની ઑફિસમાં સર્વર અને વિશાળ ટેક્નિકલ ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર ઊભું કરવું જરૂરી રહેતું નથી. ડેટા અને ઍપ્લિકેશન્સ દૂર આવેલા સુરક્ષિત ડેટા સેન્ટર્સના સર્વર પર ચલાવવામાં આવે છે. સરળ ભાષામાં કહીએ તો ક્લાઉડને ડિજિટલ ગોદામ સાથે સરખાવી શકાય. ભૌતિક ગોદામમાં માલસામાન સંગ્રહવામાં આવે છે, જ્યારે ક્લાઉડમાં ડેટા સંગ્રહાય છે, ઍપ્લિકેશન્સ ચાલે છે, બૅકઅપ તૈયાર થાય છે અને અધિકૃત વ્યક્તિ ગમે ત્યાંથી જરૂરી માહિતી મેળવી શકે છે. બૅન્કો, હૉસ્પિટલો, સરકારી વિભાગો અને ખાનગી કંપનીઓ પોતાની મહત્ત્વપૂર્ણ ડિજિટલ સેવાઓ માટે ક્લાઉડ ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચરનો ઉપયોગ કરે છે.
સોવરિન ક્લાઉડ શું છે?
સોવરિન ક્લાઉડ એક એવું ક્લાઉડ વાતાવરણ છે, જેમાં ડેટા અને ક્લાઉડ સાથે સંકળાયેલી મહત્ત્વની કામગીરી કોઈ ચોક્કસ દેશના કાયદા, નિયમો અને સુરક્ષા માળખા હેઠળ રાખવામાં આવે છે. ભારતના સંદર્ભમાં તેનો સામાન્ય અર્થ એ થાય છે કે સંવેદનશીલ ડેટા, તેનું બૅકઅપ, મેટાડેટા, એન્ક્રિપ્શન કી અને ક્લાઉડના મૅનેજમેન્ટ સાથે સંકળાયેલી વ્યવસ્થાઓ ભારતમાં જ હોસ્ટ અને સંચાલિત થાય. તેનાથી સંસ્થાઓને પોતાનો ડેટા ક્યાં સંગ્રહાય છે, કેવી રીતે પ્રોસેસ થાય છે અને તેને કોણ ઍક્સેસ કરી શકે છે તે અંગે વધુ સ્પષ્ટતા અને નિયંત્રણ મળી શકે છે. જોકે માત્ર ભારતમાં આવેલા ડેટા સેન્ટરમાં માહિતી સંગ્રહવાથી કોઈ ક્લાઉડ સંપૂર્ણપણે ‘સોવરિન’ બની જતું નથી. એન્ક્રિપ્શન કી પર કોનું નિયંત્રણ છે, વહીવટી ઍક્સેસ કોની પાસે છે, સોફ્ટવેર અપડેટ કોણ કરે છે અને બૅકઅપ તથા ક્લાઉડ મૅનેજમેન્ટ સિસ્ટમ કયા અધિકારક્ષેત્ર હેઠળ આવે છે, આ બાબતો પણ એટલી જ મહત્ત્વની છે.
ડેટા ભારતમાં રાખવો કેમ જરૂરી?
અન્ય દેશમાં સંગ્રહાયેલો ડેટા ઘણી વખત તે દેશના કાયદા અને કાયદાકીય પ્રક્રિયાઓ હેઠળ આવી શકે છે. મહત્ત્વપૂર્ણ ડેટાને ભારતમાં રાખવાથી વિદેશી કાયદાકીય અધિકારક્ષેત્ર સાથે ઊભા થઈ શકતા સંઘર્ષનું જોખમ ઘટાડી શકાય છે. તેનાથી સંસ્થાઓ માટે ભારતની ડેટા સુરક્ષા અને નિયમનકારી જોગવાઈઓનું પાલન કરવું પણ સરળ બની શકે છે. બેન્કિંગ, આરોગ્ય, કરવેરા, સંરક્ષણ, સરકારી સેવાઓ અને વીજળી તથા ટેલિકોમ જેવાં મહત્ત્વપૂર્ણ ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર માટે આ પ્રશ્ન વિશેષ મહત્ત્વ ધરાવે છે. આ ક્ષેત્રોમાં ડેટાની ચોરી અથવા લાંબા સમય સુધી સેવા ખોરવાવાની ઘટના માત્ર વ્યક્તિગત ગ્રાહકોને જ નહીં, પરંતુ આવશ્યક જાહેર અને આર્થિક સેવાઓને પણ અસર કરી શકે છે.
ભારતમાં સોવરિન ક્લાઉડનું માળખું
ભારત સરકાર સરકારી વિભાગોની ક્લાઉડ જરૂરિયાત માટે ‘મેઘરાજ’ તરીકે ઓળખાતી જીઆઈ ક્લાઉડ (GI Cloud) પહેલ ચલાવે છે. ઇલેક્ટ્રોનિક્સ અને માહિતી પ્રૌદ્યોગિકી મંત્રાલય—MeitY દ્વારા ક્લાઉડ સર્વિસ પ્રોવાઇડર્સને પેનલમાં સામેલ કરવા અને ડેટા સેન્ટર્સની નોંધણી માટે પણ ઔપચારિક પ્રક્રિયા રાખવામાં આવી છે. સરકારની સાથે ખાનગી કંપનીઓ પણ ભારતના સોવરેન ક્લાઉડ ક્ષેત્રમાં પ્રવેશી રહી છે. ભારતી એરટેલની ડિજિટલ પેટાકંપની એક્સટેલિફાય (Xtelify)એ ઑગસ્ટ 2025માં ‘એરટેલ ક્લાઉડ’ લોન્ચ કર્યું હતું. કંપનીએ તેને ભારતમાં વિકસાવવામાં આવેલું સોવરેન અને ટેલિકોમ સ્તરીય ક્લાઉડ પ્લેટફૉર્મ ગણાવ્યું છે. એરટેલના જણાવ્યા પ્રમાણે, આ પ્લેટફૉર્મ શરૂઆતમાં કંપનીની પોતાની વિશાળ ડિજિટલ કામગીરી માટે તૈયાર કરવામાં આવ્યું હતું. કંપનીએ તેને દર મિનિટે 140 કરોડ ટ્રાન્ઝેક્શન સંભાળવાની ક્ષમતા સાથે ડિઝાઇન કર્યું હોવાનો દાવો કર્યો છે. ત્યાર બાદ આ પ્લેટફૉર્મ ભારતીય ઉદ્યોગો અને અન્ય સંસ્થાઓ માટે ઉપલબ્ધ કરાવવામાં આવ્યું હતું.
કંપનીના જણાવ્યા પ્રમાણે, આ પ્લેટફૉર્મ ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર એઝ અ સર્વિસ (IaaS), પ્લેટફૉર્મ એઝ અ સર્વિસ (PaaS) અને આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ આધારિત ક્લાઉડ સેવાઓ પૂરી પાડે છે. તેના દ્વારા ખાનગી કંપનીઓ અને સરકારી સંસ્થાઓ પોતાની મહત્ત્વપૂર્ણ ડિજિટલ કામગીરી ભારતમાં જ સંચાલિત કરી શકે છે. જોકે અપટાઇમ, ડેટા રેપ્લિકેશન, ડિઝાસ્ટર રિકવરી અને નિયમનકારી પાલનને લગતા દાવા દરેક સર્વિસ અને ગ્રાહક સાથેના કરાર પ્રમાણે અલગ હોઈ શકે છે. તેથી આવી સેવાઓ પસંદ કરતી વખતે કંપનીના દાવાની સાથે કરારમાં આપવામાં આવેલી ગૅરન્ટી અને લાગુ પડતા સરકારી માપદંડોની પણ તપાસ કરવી જરૂરી છે.
સોવરિન ક્લાઉડથી શું થશે?
સોવરિન ક્લાઉડ ડેટા પરનું કાયદાકીય અને સંચાલકીય નિયંત્રણ મજબૂત કરી શકે છે, પરંતુ માત્ર તેનાથી સાઇબર હુમલા, આંતરિક કર્મચારીઓ દ્વારા થતા દુરુપયોગ અથવા ટેક્નિકલ ખામીને સંપૂર્ણપણે અટકાવી શકાતાં નથી. ક્લાઉડની સુરક્ષા માટે મજબૂત એન્ક્રિપ્શન, ઍક્સેસ કન્ટ્રોલ, સ્વતંત્ર ઑડિટ, નિયમિત સુરક્ષા પરીક્ષણ અને સાઇબર હુમલો થાય ત્યારે તાત્કાલિક પ્રતિસાદ આપી શકે તેવી વ્યવસ્થા પણ જરૂરી છે. પોતાની માહિતીનું વર્ગીકરણ અને સંચાલન કરવાની જવાબદારી સંબંધિત સંસ્થાની પણ રહે છે. સોવરિન ક્લાઉડ સાથે કેટલાક વ્યવહારુ પડકારો પણ જોડાયેલા છે. કોઈ પણ સંસ્થાએ આ પ્રકારની સેવા પસંદ કરતાં પહેલાં તેનો ખર્ચ, અન્ય ટેક્નોલોજી સાથેની સુસંગતતા, વધતી જરૂરિયાત પ્રમાણે વિસ્તાર કરવાની ક્ષમતા અને એક જ ક્લાઉડ પ્રોવાઇડર પર નિર્ભર થઈ જવાના જોખમનું મૂલ્યાંકન કરવું જરૂરી છે. ભારતનું અર્થતંત્ર અને જાહેર સેવાઓ વધુને વધુ ડિજિટલ બની રહ્યાં છે ત્યારે સોવરેન ક્લાઉડ દેશની ડિજિટલ નીતિ અને સુરક્ષા માટે મહત્ત્વનો વિષય બની શકે છે. જોકે તેની વાસ્તવિક ઉપયોગિતા માત્ર સર્વર કયા દેશમાં છે તેના પરથી નક્કી નહીં થાય. ડેટા, ટેક્નોલોજી, એન્ક્રિપ્શન અને જવાબદારી પર વાસ્તવિક નિયંત્રણ કોનું રહે છે, તેના પરથી સોવરિન ક્લાઉડની વિશ્વસનીયતા નક્કી થશે.
