કાર્તિકી પૂર્ણિમા સિખ સંપ્રદાયના સ્થાપક ગુરુનાનકની જન્મજયંતી છે. હાલમાં પાકિસ્તાનમાં આવેલા નનકાના સાહિબ ગામમાં જન્મેલા નાનકજીએ ભારતના સુલતાનપુર લોધીમાં ૧૪-૧૫ વર્ષ ગાળ્યાં છે. ઇન ફૅક્ટ, આ શહેરમાં જ તેમને દિવ્ય જ્ઞાનની પ્રાપ્તિ થઈ હતી.
વિશ્વમાં અઢીથી ૩ કરોડ લોકો સિખ ધર્મ પાળે છે. દુનિયાની કુલ ૮.૩ અબજની આબાદી સામે આ આંકડો સાવ નાનકડો છે છતાં સિખ્ખિઝમ વર્લ્ડનો ફિફ્થ લાર્જેસ્ટ રિલિજન છે. ‘ઈશ્વરનું સતત સ્મરણ’ (નામ જપો), ‘દરેક કાર્યમાં ઈમાનદારીનું પાલન’ (કિરત કરો) અને ‘નાત-જાતના ભેદભાવ વિના જરૂરિયાતમંદોને મદદ અને ભોજન આપો’ (વંડ છકો) જેવા ૩ મુખ્ય સિદ્ધાંતો પર આધારિત સિખ ધર્મ મૂર્તિપૂજાને નથી માનતો; પરંતુ આ ધર્મના સ્થાપક ગુરુ નાનકદેવ તથા તેમણે આપેલો સંદેશ દરેક સિખ અનુયાયી માટે શાશ્વત સત્ય છે. આથી જ નાનકદેવનો જન્મદિવસ દેશ-વિદેશમાં વસતા દરેક નાના-મોટા સિખ માટે મોટું પર્વ છે. આ દિવસે દુનિયાભરનાં ગુરુદ્વારાઓમાં ‘ગુરપુરબ’ નામનો ઉત્સવ મનાવાય છે જેમાં દરેક સિખ બચ્ચો ભાગ લે છે. પંજાબના કપૂરથલા શહેરથી ૨૬ કિલોમીટર દૂર આવેલા સુલતાનપુર લોધીનાં મુખ્ય ગુરુદ્વારાઓમાં ગુરપુરબનો મહોત્સવ ખૂબ ધૂમધામથી મનાવવામાં આવે છે. ધાર્મિક સ્થળો સહિત સિખોનાં ઘરોને પણ સાફસફાઈ કરીને ફૂલો તથા રોશનીથી શણગારવામાં આવે છે. ગુરુપર્વના બે દિવસ પૂર્વેથી ૪૮ કલાકના અખંડ પાઠ સાથે કીર્તન પણ થાય છે. આ ઉપરાંત કાર્તિકી પૂર્ણિમાની વહેલી સવારે પ્રભાતફેરી તથા નગર કીર્તનનું આયોજન કરવામાં આવે છે. આ દિવસે કથા, અરદાસ, કડા પ્રસાદ ઉપરાંત ગુરુદ્વારાઓમાં મોટા પાયે લંગરનું આયોજન કરવામાં આવે છે જેમાં દરેક ધર્મ અને વર્ગના લોકોની કોઈ ભેદભાવ વગર ભોજનસેવા કરવામાં આવે છે. વેલ, ગુરપુરબ બે દિવસ પછી જ છે એટલે એ દિવસે તો અહીં પહોંચવું દરેક તીર્થાટનપ્રેમી માટે શક્ય નથી એટલે હવે પંજાબ જવાનું થાય ત્યારે સુલતાનપુર લોધીનાં આ પાંચ પવિત્ર ગુરુદ્વારાઓમાં ચોક્કસ જઈશું એવા પ્રૉમિસ સાથે આ ધાર્મિક સ્થાનકોની માનસયાત્રા કરીએ.
ક્યાં રહેવું? કઈ રીતે જવું?
‘પૅરિસ ઑફ પંજાબ’ કહેવાતું કપૂરથલા શહેર ઐતિહાસિક મહેલો અને રાજવી બાગાનો માટે દુનિયાભરના ટૂરિસ્ટોમાં ફેમસ છે. આ ઉપરાંત અહીં ભારતીય રેલવેએ કોચ મૅન્યુફૅક્ચરિંગ યુનિટ સ્થાપ્યું છે. તેજસ ટ્રેનના હાઈ-સ્પીડ કોચ અહીં જ નિર્માણ પામ્યા છે. આગળ કહ્યું એમ સુલતાનપુર લોધી કપૂરથલાથી માત્ર ૨૭ કિલોમીટરના અંતરે આવેલું છે. વળી ટૂરિઝમ માટે પૉપ્યુલર શહેર હોવાથી અહીં પણ હોટેલ બુક કરી શકાય અથવા સુલતાનપુર લોધીમાં પણ અનેક ઑપ્શન છે જ. આ રૂટ પર દેશવિદેશથી ભક્તો અને NRIનું આવાગમન ભારે માત્રામાં હોવાથી અહીં અનેક રિસૉર્ટ તથા તારાંકિત હોટેલો છે. ગુરુદ્વારાના શહેર સુલતાનપુર પહોંચવા મુંબઈથી બાય રેલવે જાઓ કે હવાઈ જહાજ દ્વારા, લેન્ડિંગ પૉઇન્ટ જાલંધર જ બનાવવું પડે. જાલંધર અહીંથી ૫૦ કિલોમીટરના ડિસ્ટન્સે છે અને બૉર્ડર ટાઉન અમ્રિતસર ૭૫ કિલોમીટર દૂર. અહીંથી સરકારી તથા ખાનગી વાહનોની સર્વિસ મળી જ રહે છે. એ જ રીતે રાજ્યના અન્ય મોટા ટાઉનથી પણ સુલતાનપુર લોધી જવાનું સરળ પડે છે.
પૉઇન્ટ્સ ટુ બી નોટેડ
મોટા ભાગનાં ગુરુદ્વારા સવારના પાંચથી રાત્રે ૮ વાગ્યા સુધી ખુલ્લાં રહે છે. હા, તહેવારો તથા મુખ્ય દિવસોમાં રાત્રે મોડે સુધી ખુલ્લાં રહે છે.
ગુરુદ્વારામાં સવારે અને સાંજે થતી અરદાસ (પ્રાર્થના)માં સામેલ થવું અત્યંત શાતાદાયક અનુભવ બની રહે છે. એ જ રીતે લંગરમાં, કમ્યુનિટી કિચનમાં કે જૂતાઘર, સફાઈઘર આદિમાં સેવા પ્રદાન કરવાનો અવસર પણ ચૂકવા જેવો નથી. આ સ્થળે ‘હું’ ઓગળી જાય છે અને મન-મસ્તક અત્યંત હલકું ફીલ કરે છે.
ગુરુમુખી કે પંજાબી ભાષા ન સમજાતી હોય છતાં કીર્તન, ભક્તિગાયન કે ભજન સાંભળવાનો ચાન્સ ડોન્ટ મિસ.
સુલતાનપુર લોધીમાં ગુરુદ્વારા ઉપરાંત સિંહ ભવાની મંદિર, રાધે-કૃષ્ણ મંદિર, કટાગરા ગિરિ મંદિર, શિવજી તથા ભૈરોનાં મંદિરો પણ છે. એ જ રીતે ચિટ્ટી મસ્જિદ, પીર ગબાજી, પંજ પીરની વિઝિટ પણ કરી શકાય.
કપૂરથલામાં યુરોપિયન આર્કિટેક્ચરલ સ્ટાઇલમાં બનેલા જગતજિત પૅલેસ તથા શાલિમાર બાગ કપૂરથલાના સમૃદ્ધ તથા શાહી ઇતિહાસને બયાન કરે છે તો મૉરોક્કોની ગ્રૅન્ડ મસ્જિદની કૉપી સમાન મૂરિશ મસ્જિદ તો માશાઅલ્લાહ છે.
ગુરુદ્વારા શ્રી અંતર્યામી આર્કિટેક્ચરલ માર્વેલ છે
‘હિન્દુ-મુસલમાન એક છે’ એમ કહેનાર ગુરુનાનકને એક વખત મુસ્લિમો નમાજ પઢવા મસ્જિદમાં લઈ ગયા. બાબા ત્યાં ગયા તો ખરા પણ ઊભા રહ્યા, નમાજ ન પઢી. ત્યારે મુસલમાનોએ કહ્યું કે ‘તમે કહો છો કે હિન્દુ-મુસ્લિમ સમાન છે તો તમે કેમ ખુદાની બંદગી ન કરી?’ ત્યારે નાનકજીએ જવાબ આપ્યો કે ‘તમે પણ ક્યાં ખરા અર્થમાં નમાજ પડી છે? તમે ફક્ત શારીરિક ક્રિયા કરી. બાકી તમારું મન તો સંસારનાં વિવિધ કાર્યોમાં ભટકે છે.’ એમ કહીને કોના મનમાં શું ચાલી રહ્યું હતું એ જણાવતાં મુસ્લિમોએ બાબા નાનકને પ્રણામ કર્યા હતા અને તેઓ અંતર્યામી હોવાનું માન્ય રાખ્યું હતું. આ ઘટના જ્યાં ઘટી ત્યાં આજે ખૂબ જ શાનદાર ગુરુદ્વારા છે જેની આર્કિટેક્ચર શૈલી બેમિસાલ છે.
22 November, 2026 02:29 IST | Mumbai | Alpa Nirmal