ડૉક્ટર-દરદી વચ્ચેનો વિશ્વાસનો સેતુ આજે ડગમગી રહ્યો છે ત્યારે

આજે ડૉક્ટર્સ ડે પર જાણીએ કે આપણા ડૉક્ટરો આ બદલાવને કઈ રીતે જુએ છે અને એ વિશ્વાસના સેતુની મજબૂતાઈ વધારવા પોતાના તરફથી શું પ્રયત્નો કરે છે.

પ્રતીકાત્મક તસવીર

એની અસર દરદીને વધુ અને ડૉક્ટરને ઓછી પણ ચોક્કસ રીતે થઈ રહી છે. સેકન્ડ ઓપિનિયન લેવો આજની તારીખે નૉર્મલ થઈ ગયો છે. ઇન્ટરનેટ કે આર્ટિફિશ્યલ ઇન્ટેલિજન્સ દરેકના હાથમાં છે અને ડૉક્ટર શું કહેશે, શું તેમણે કહેવું જોઈએ અને જે કહ્યું છે એમાં કેટલું તથ્ય છે એ બધું ચેક અને રી-ચેક થયા કરે છે. ત્યાં ગાડી અટકતી નથી. ડૉક્ટર, તમે આ દવા આપી પણ એની આટલી સાઇડ ઇફેક્ટ છે, તમે અમને આ ટ્રીટમેન્ટ સજેસ્ટ કરી પણ એનાથી વધુ સારી તો આ છે કહીને દરદી કે તેના ઘરના લોકો ડૉક્ટર સાથે દલીલો પણ કરે છે. મારપીટ અને ઉદ્ધતાઈના એકલદોકલ કેસને બાજુ પર રાખીએ તો પણ ડૉક્ટર જે કહે છે એના પર પૂરેપૂરો વિશ્વાસ રાખીને જીવનારા દરદીઓની સંખ્યામાં જબ્બર ઘટાડો થઈ રહ્યો છે. સમાજમાં જ્યારે માણસનો માણસ પરથી વિશ્વાસ ઘટી રહ્યો છે ત્યારે આ નોબલ પ્રોફેશન પર એની છાયા પડે એમાં નવાઈ નથી. આજે ડૉક્ટર્સ ડે પર જાણીએ કે આપણા ડૉક્ટરો આ બદલાવને કઈ રીતે જુએ છે અને એ વિશ્વાસના સેતુની મજબૂતાઈ વધારવા પોતાના તરફથી શું પ્રયત્નો કરે છે.

‘ડૉક્ટર અને દરદીના સંબંધની સૌથી અનોખી વિશેષતા એ છે કે એ ‘વિશ્વાસ’ પર ટકેલો છે. વિશ્વાસ વગર તબીબી વિજ્ઞાન માત્ર ટેક્નૉલૉજીનો યાંત્રિક ઉપયોગ બનીને રહી જાય છે.’ આ શબ્દો છે તબીબી જગતમાં દરદીને કેન્દ્રમાં રાખીને સારવાર કરવાની અને દરદી મૃત્યુ પામવાનો છે એ પછી એની સુવિધા માટે અપાતી પેલિએટિવ કૅરની આધુનિક પદ્ધતિ શરૂ કરનારા અગ્રણી ડૉક્ટર અને અમેરિકના જનરલ ફિઝિશ્યન ડૉ. એરિક કાસેલના. એક સમય હતો જ્યારે લોકો આંખ બંધ કરીને ડૉક્ટર પર વિશ્વાસ કરતા હતા, ડૉક્ટર જે કહે એ સાચું એમ સ્વીકારીને જીવતા હતા. આજે એ વિશ્વાસ થોડો હલી ગયેલો દેખાય છે. જેમ કે નાનામાં નાની બાબતમાં લેવાતા સેકન્ડ ઓપિનિયન જ નહીં, બીજા ૩-૪ ડૉક્ટરના ઓપિનિયન દિવસે ને દિવસે નૉર્મલ બનતા જાય છે. જે લોકો એક જ ડૉક્ટર પાસે જાય છે અને તેમની વાત માને છે તેમની આસપાસના લોકોને નવાઈ લાગે છે કે તમે સેકન્ડ ઓપિનિયન ન લીધો? એટલું જ નહીં, હવે લોકો પાસે ઇન્ટરનેટ અને આર્ટિફિશ્યલ ઇન્ટેલિજન્સ છે એટલે આ લક્ષણો હોય તો કયો રોગ હોય શકે, કઈ દવા એના પર કામ કરે, મને શું તકલીફ છે, એના માટે મારે શું કરવું જોઈએ જેવી મૂળભૂત વાતો તો લોકો આમ જ જાણી લે છે. એ માહિતી સાથે ડૉક્ટર પાસે જાય છે અને ડૉક્ટર પર પોતાનું જ્ઞાન વરસાવતા હોય છે. ડૉક્ટર તેમને જે સજેસ્ટ કરે એ ગૂગલ પાસેથી વેરિફાય કરતા હોય છે કે આ વાત બરાબર છે કે નથી? આ ટેસ્ટ ખરેખર કરાવવી જોઈએ કે નહીં? આમ આ પરિસ્થિતિ બદલાય છે એ નક્કી વાત છે. આ બદલાયેલી પરિસ્થિતિનો ગેરલાભ દરદી અને ડૉક્ટર બન્નેને થઈ રહ્યો છે ત્યારે આજે ડૉક્ટર્સ ડે નિમિત્તે જાણીએ કે ડૉક્ટરો તેમના પર ઘટેલા વિશ્વાસ બાબતે શું અનુભવે છે અને એ ફરી સ્થાપિત કરવા માટે તેઓ શું કરી રહ્યા છે?

ADVERTISEMENT

આજની તારીખે દરદી બીજા દરદીની વાત પર વધુ ભરોસો મૂકે છે એટલે અમે તે લોકો એકબીજાને મળી શકે અને વાત કરી શકે એવા અવસર ઊભા કરીએ છીએ. આમ અમારું કામ સરળ બની જતું હોય છે : ડૉ. મીતા શાહ, ડાયાબેટોલૉજિસ્ટ, ૩૮ વર્ષનો અનુભવ

ભરોસો દવાની જેમ કામ કરતું તત્ત્વ છે. તમને જ્યારે વિશ્વાસ છે કે આ ડૉક્ટરની દવાથી હું ઠીક થઈ જઈશ ત્યારે તે વ્યક્તિને આ ઇલાજ દ્વારા શારીરિક જ નહીં, માનસિક રીતે હીલિંગ મળે છે અને તે જલદી ઠીક થાય છે, વધુ સારી રીતે ઠીક થાય છે. ડૉક્ટર પર દરદી જ્યારે ભરોસો નથી મૂકતા ત્યારે ડૉક્ટરોને પણ એટલું જ નુકસાન છે, અમને અમારું કામ કરવાનો સંતોષ થોડો ઓછો મળે છે. દરેક વ્યક્તિ પછી તે એક આર્ટિસ્ટ હોય, બૅન્ક-મૅનેજર હોય કે ડૉક્ટર; વર્ક-સટિસ્ફૅકશન એટલે કે પોતાનું કામ કરવાનો એક સંતોષ દરેકને જોઈતો હોય છે. એ સંતોષ ઓછો થઈ જાય છે જ્યારે દરદી શંકા કરે છે. ડૉક્ટરનું કામ છે દરદીની સંભાળ લેવાનું, તેને રોગમુક્ત કરવાનું. એક ડૉક્ટર કોઈ પણ સંજોગોમાં પોતાના દરદી પ્રત્યેની પૂરી ફરજ નિભાવે છે, પણ ઘણીબધી વાર અમે અમારા દાયરાની બહાર જઈને પણ દરદીઓની મદદ કરતા હોઈએ છીએ. એ એક્સ્ટ્રા એફર્ટ કરવાનું મન આવા દરદીઓ માટે થતું નથી જેમને અમારા પર બિલકુલ વિશ્વાસ નથી. 
હું ડાયાબિટીઝની ડૉક્ટર છું જેમાં દરરોજ એક સોશ્યલ મીડિયા પોસ્ટ કોઈ ને કોઈ નવી માહિતી આપે છે. આ એક રોગ એવો છે જેમાં દરરોજ લોકો કોઈ ને કોઈ નવી માહિતી સાથે રોગીની મદદ કરવા આવી જાય છે. એમાં અમારું કામ વધી જાય છે. દરરોજ લોકો અગણિત પ્રશ્નો લઈને અમારી પાસે આવે છે. ડાયાબિટીઝ જેવા રોગમાં લાઇફસ્ટાઇલના બદલાવનું ઘણું મહત્ત્વ છે. આ બાબતે જો કોઈ ખોટી માહિતી વ્યક્તિ સુધી પહોંચી અને તેણે અમારી વાત ન માનીને સોશ્યલ મીડિયા પર ભરોસો કર્યો તો અંતે અમારી તે દરદી પાછળની મહેનત અને દરદીની હેલ્થ બન્ને પર પાણીઢોળ થઈ જાય છે. આમ અમારું કામ ફક્ત એ નથી કે અમે દરદીને સાચી માહિતી આપીએ, પણ અમારું કામ એ પણ વધી જાય છે કે તેની પાસે જે ખોટી માહિતી છે એની તેને જાણ કરીએ. એ ત્યારે જ શક્ય છે જ્યારે તે અમારી પાસે રેગ્યુલર આવે, અમારા પર વિશ્વાસ વધુ મૂકે અને ઇન્ટરનેટ પરથી મળતી માહિતીઓ અમને પૂછ્યા વગર સાચી ન માને. 
એક ડૉક્ટર તરીકે હું ઇચ્છું છું કે અમારી પાસે આવનારા દરદીઓ અમારા પર પૂરી શ્રદ્ધા રાખે. એ માટેના પ્રયત્નોમાં આટલાં વર્ષોનો અનુભવ અમને એ સમજાવે છે કે દરદીને તમે જે કહો એ વાત તે કદાચ માને અને ન પણ માને, પણ જો તમે દરદીને તમારા બીજા દરદીઓ સાથે મેળવો તો ચોક્કસ એ વાત માનશે જ. અમે એવી મીટિંગ્સનું આયોજન કરીએ છીએ જ્યાં દરદીઓ એકબીજાને મળી શકે, પોતાના અનુભવો એકબીજા સાથે વહેંચી શકે. ડાયાબિટીઝ જેવા રોગમાં એજ્યુકેટર તરીકે પણ અમારે કામ કરવાનું હોય છે, કારણ કે આ રોગ બીજા રોગો સાથે સંકળાયેલો રોગ છે. એટલે કે અમારા દરદીઓને હાર્ટની, કિડનીની કે બીજી ઘણી જુદી-જુદી સમસ્યાઓ લાગુ પડતી હોય છે. આવા સમયે જ્યારે તેઓ એકબીજા સાથે વાત કરે, તેમના અનુભવો એકબીજા સાથે શૅર કરે તો તેમની શંકાઓ દૂર થાય છે. અમારી સાથેના દરદીઓના અનુભવોનું આદાન-પ્રદાન થાય છે ત્યારે આપોઆપ તેમને અમારા પર શ્રદ્ધા આવી જાય છે. આ એક્સ્ટ્રા કામ છે, પણ એ અમે ખુશી-ખુશી કરીએ છીએ કારણ કે અમને એના સારા રિઝલ્ટની ખબર છે.

આજની તારીખે અમારા માટે બાળકનો યોગ્ય ઇલાજ કરવો પૂરતો નથી, તેમનાં માતા-પિતા પાસે આવી ચડેલા વધારાના જ્ઞાનને કારણે ઊભી થયેલી તેમની ઍન્ગ્ઝાયટીને દૂર કરવાનું કામ પણ અમારે કરવું પડે છે : ડૉ. પંકજ પારેખ, પીડિયાટ્રિશ્યન, ૪૮ વર્ષનો અનુભવ

હું માનું છું કે ડૉક્ટર અને દરદીના સંબંધમાં બદલાવ આવ્યો છે એનાં ઘણાં કારણો છે એમાંનું એક કારણ એ છે કે ઘણા ડૉક્ટરો કમર્શિયલ થઈ ગયા છે. મેડિક્લેમ આજકાલ બધા જ લોકો પાસે છે એટલે રોગ અને ઇલાજ આ બન્નેમાં કમર્શિયલ પૉઇન્ટ ઑફ વ્યુ ભળ્યો છે અને એટલે જ શ્રદ્ધ ઝાંખી પડી ગઈ છે. બીજું એ કે જે સમયે લોકોને એક ડૉક્ટર પર ભરોસો હતો એ સમયે લોકો ઘણા ગરીબ હતા. એક ડૉક્ટરને આપવા માટે તેમની પાસે માંડ પૈસા હતા એમાં બીજા બે ડૉક્ટરના પૈસા ક્યાંથી કાઢે. એટલે પણ સેકન્ડ-થર્ડ ઓપિનિયન જેવી વાત આવતી નહોતી. હવે એવું થતું નથી. જોકે તમે વધુ ઓપિનિયન લો એ પછી સંતોષજનક ઇલાજ શક્ય છે એવું નથી હોતું. તમે ૧૦ દુકાનમાં સાડી જુઓ અને પછી ખરીદો તો એવું નથી કે તમને સંતોષ થાય. ઊલટું તમને લાગે કે પેલી દુકાનમાં વધુ સસ્તી હતી કે ફલાણી સાડીની ક્વૉલિટી મારી સાડી કરતાં વધુ સારી હતી. અંતે તમે બેસ્ટ લાગતી સાડી ખરીદી, પણ તમે તો ખુશ નથી જ. આવું જ દરદી સાથે થતું હોય છે. તેને એક જગ્યાએ શ્રદ્ધા ન બેસે એટલે તે ખુદ હેરાન થાય છે. 
જોકે જે બદલાવ આવ્યો છે એ સંપૂર્ણ રીતે ખરાબ નથી. હું બાળકોનો ડૉક્ટર છું. એક સમય એવો હતો જ્યારે બાળક અતિ માંદું ન પડે ત્યાં સુધી લોકો અમારા સુધી આવતા જ નહીં. આજે જાગૃતિ અને માહિતી લોકોમાં વધી છે તો લોકો નાની-નાની બાબતે દોડતા આવે છે. એમાંથી ૭૦ ટકા એવા હોય છે જેમને અમે કોઈ તકલીફ નથી, તમે ઘરે જાઓ કહીને ઘરે મોકલતા હોઈએ છીએ. એ બાબતે પણ લોકોનો વિશ્વાસ બંધાય છે કે આ ડૉક્ટર ખોટેખોટી દવા નહીં આપે, તે તમને સાચું માર્ગદર્શન આપશે. જોકે થાય છે એવું કે વધુ પડતી માહિતીઓ તેમને મૂંઝવે પણ છે. નવા બનેલા પેરન્ટ્સ સતત ડરમાં રહે છે, ઓવરથિન્કિંગ કરે છે અને એટલે બાળકોના ડૉક્ટર તરીકે અમારે બાળકોનો જ નહીં; તેમનાં માતા-પિતાના મનની શંકાઓ, તેમનો ડર, તેમની તકલીફોનો પણ ઇલાજ કરવો જરૂરી છે. બાળક કરતાં તેનાં માતા-પિતા વધુ તકલીફમાં હોય છે. જો હું બાળકોના ડૉક્ટર તરીકે તેમનો જ ઇલાજ કરું તો એ સંપૂર્ણ નહીં ગણાય. આ બધા માટે તેમને પૂરતો સમય આપવો પડે છે. અડધી રાત્રે તેમના આવતા કૉલ્સ ઉપાડવા પડે છે, તેમની સાવ નાહક લાગતી વાતોનો પણ જવાબ આપવો પડે છે કારણ કે બાળકનાં માતા-પિતાની શંકાઓ દૂર કરવી એ મારું કર્તવ્ય છે. બાકી આટલાં વર્ષોની પ્રૅક્ટિસમાં મને લાગે છે કે જે ડૉક્ટર તેનું કામ મનમાં કરુણા અને અનુકંપા સાથે કરે છે, એક સારા માનવી સ્વરૂપે નિભાવે છે તેના પર લોકો ચોક્કસ વિશ્વાસ કરે છે.  

હું પ્રૅક્ટિસમાં જોઈ શક્યો છું કે અભણ દરદીઓ ભણેલા દરદીઓ કરતાં વધુ સારું રિઝલ્ટ મેળવે છે કારણ કે તેમને શંકા છે જ નહીં, અમે જે કહીએ એનું પૂરેપૂરું પાલન તેઓ કરે છે; પણ ભણેલા દરદીઓ કન્ફ્યુઝ રહે છે એટલે પોતાનું જ નુકસાન કરી બેસે છે. : ડૉ. જયેશ શેઠ, ગાયનેકૉલૉજિસ્ટ, ૩૬ વર્ષનો અનુભવ