Health Funda: ‘હાથ-પૈર ગરમ, સર ઠંડા, પેટ નરમ’ - જેકી શ્રોફનો આ ડાયલોગ છે સ્વાસ્થ્યનો રામબાણ મંત્ર

Health Funda: તાજેતરમાં અભિનેતા જેકી શ્રોફે એક જાહેર કાર્યક્રમમાં કહ્યું હતું.. ‘હાથ-પૈર ગરમ, સર ઠંડા, પેટ નરમ’… આ ડાયલોગનો સીધો સંબંધ આપણા સ્વાસ્થ્ય સાથે છે. કઈ રીતે? ચાલો જાણીએ ડૉ. રિશિતા બોચિયા જોષી પાસેથી

તસવીર ડિઝાઇનઃ કિશોર સોસા

સુંદર અને ટકાઉ ઘર બનાવવા મજબૂત પાયો, સારી અને યોગ્ય સામગ્રી તેમજ કુશળ કામદારોની જરૂર પડે છે તેમ આપણા શરીરનું સર્વાંગી સ્વાસ્થ્ય જળવાય તે માટે ખોરાક, કસરત અને મનની સ્વસ્થતા જરૂરી છે. ખોરાક આપણા શરીરને ઊર્જા આપે છે. નિયમિત કસરત શરીરને મજબૂત બનાવે છે, સાથે સાથે મનને તેજ અને તણાવમુક્ત રાખે છે. આમ સર્વાંગી સ્વાસ્થ્ય માટે તન અને મન બન્ને સ્વસ્થ હોવા ખૂબ જરુરી છે. સોશ્યલ મીડિયા જ્યારે આંગળીના ટેરવે છે ત્યારે સરળતાથી માહિતી મળી જાય કે, સર્વાંગી સ્વાસ્થ્ય માટે શું ખાવું જોઈએ? ડાયટિંગમાં કઈ બાબતોનું ધ્યાન રાખવું? કઈ કસરત કરવી જોઈએ? માનસિક શાંતિ માટે શું જરુરી છે? વગેરે વગેરે બધી જ માહિતી મળી જાય છે. પરંતુ વ્યક્તિ દીઠ દરેક બાબત જુદી-જુદી હોય છે. પણ સર્વાંગી સ્વાસ્થ્યને લગતી કેટલીક બાબતો બહુ કૉમન હોય છે. તમને મૂંઝવણ થતી હોય કે સુખાકારી અને સર્વાંગી સ્વાસ્થ્ય માટે શું કરવું તો ગુજરાતી મિડ-ડે ડોટ કોમ તમારી માટે લઈને આવ્યું છે – ‘હેલ્થ ફંડા’ (Health Funda). જેમાં દર શનિવારે ‘હેલ્થ એન ફૂડવિલા’ (Health n Foodvilla)નાં ડાયટિશન અને ફૂડ ન્યુટ્રિશનિસ્ટ, હોલિસ્ટિક ફંક્શનલ હેલ્થ કૉચ ડૉ. રિશિતા બોચિયા જોષી (Dr. Rishita Bochia Joshi) ખોરાક, શારિરીક સ્વાસ્થ્ય અને માનસિક સ્વાસ્થ્યને લગતા વિષયો પર આપણી સાથે વાત કરશે.

આજના ‘હેલ્થ ફંડા’ના એપિસોડમાં ડૉ. રિશિતા બોચિયા જોષી વાત કરે છે, અભિનેતા જેકી શ્રોફ (Jackie Shroff)એ બોલેલી કહેવત ‘હાથ-પૈર ગરમ, સર ઠંડા, પેટ નરમ’ પાછળ સ્વાસ્થ્યનું સનાતન જ્ઞાન છુપાયેલું છે.

ADVERTISEMENT

ક્યારેક-ક્યારેક પોપ્યુલર કલ્ચરનો કોઈ એક ડાયલોગ આધુનિક વેલનેસ ટ્રેન્ડ્સના ઘોંઘાટને ચીરીને સીધો જ્ઞાનના ક્ષેત્રમાં પ્રવેશ કરી જાય છે. તાજેતરમાં જ, અભિનેતા જેકી શ્રોફે આપણને આવી જ એક અણમોલ કહેવત યાદ અપાવી - ‘હાથ-પૈર ગરમ, સર ઠંડા, પેટ નરમ’.

પહેલીવાર સાંભળીએ ત્યારે, આ પેઢીઓથી ચાલી આવતી એક સામાન્ય ગ્રામીણ કહેવત જેવી લાગે - સરળ અને કાવ્યાત્મક. પરંતુ જો તેને વધુ નજીકથી જોશો, તો તમને જણાશે કે તે સર્વગ્રાહી સ્વાસ્થ્ય (Holistic Health)નો અસલી સાર રજૂ કરે છે, જેને આજનું આધુનિક વેલનેસ સાયન્સ પણ ફરીથી શોધવાનો પ્રયત્ન કરી રહ્યું છે.

આવો, આ ત્રણેય બાબતોને વિગતવાર સમજીએ.

૧.  ‘હાથ-પૈર ગરમ’ - હકારાત્મક રક્તભ્રમણની નિશાની

હથેળી અને પગના તળિયા ગરમ હોવા એ શરીરમાં રક્તભ્રમણ (Blood Circulation) યોગ્ય રીતે થતું હોવાનો સ્પષ્ટ સંકેત છે. આયુર્વેદ સહિતની આપણી પરંપરાગત ભારતીય ચિકિત્સા પદ્ધતિઓમાં, રક્તભ્રમણ માત્ર હૃદય પૂરતું મર્યાદિત નથી, તે શરીરમાં ઉર્જાના પ્રવાહ સાથે જોડાયેલું છે. જ્યારે તમારા હાથ-પગ કુદરતી રીતે ગરમ હોય છે, ત્યારે તેનો અર્થ એ છે કે તમારું શરીર ગરમી, ઓક્સિજન અને પોષક તત્વોને દરેક અંગો સુધી અસરકારક રીતે પહોંચાડી રહ્યું છે.

જો કે, આધુનિક જીવનશૈલીની વાર્તા તદ્દન અલગ છે. કલાકો સુધી એકધારા બેસી રહેવું, સ્ક્રીન સામે વધુ સમય વિતાવવો અને શારીરિક સક્રિયતા નહિવત હોવાને કારણે મોટાભાગના લોકોમાં બ્લડ સર્ક્યુલેશન નબળું પડી જાય છે. જેના લીધે હાથ-પગ ઠંડા પડવા, ખાલી ચડી જવી અને સતત થાક લાગવો જેવી સમસ્યાઓ થાય છે. આનો ઉકેલ બહુ અઘરો નથી. રોજિંદી હલનચલન, થોડું સ્ટ્રેચિંગ, યોગાસન અથવા નિયમિત ઝડપથી ચાલવાની આદત આ સંતુલનને ફરીથી સ્થાપિત કરી શકે છે.

૨. ‘સર ઠંડા’ - શાંત અને સ્થિર મન

ડેડલાઇન્સ અને ડિજિટલ ઓવરલોડથી ભરેલી આ દુનિયામાં, ‘માથું ઠંડું’ રાખવું એટલે કે માનસિક શાંતિ જાળવવી એ અત્યંત જરૂરી બની ગયું છે. આ બાબત માત્ર કહેવા પૂરતી નથી, પરંતુ તેની પાછળ વૈજ્ઞાનિક કારણ છે. લાંબા સમય સુધી માનસિક તણાવમાં રહેવાથી શરીરમાં કોર્ટિસોલ (સ્ટ્રેસ હોર્મોન)નું સ્તર વધે છે, જે ઊંઘને બગાડે છે, હોર્મોન્સનું સંતુલન ખોરવે છે અને ઘડપણની પ્રક્રિયાને ઝડપી બનાવે છે.

બીજી તરફ, શાંત મન સારા નિર્ણયો લેવામાં, ભાવનાત્મક સંતુલન જાળવવામાં અને આપણા પાચનતંત્રને સ્વસ્થ રાખવામાં મદદ કરે છે. રોજ થોડી મિનિટો માટે ધ્યાન (Meditation), પ્રાણાયામ (Breathwork) કરવા અને દિવસમાં થોડા કલાકો માટે ફોન-લેપટોપ જેવા ડિવાઇસીસથી દૂર રહેવું વગેરે આદતો મનને અદભુત શાંતિ આપે છે. એક રીતે જોઈએ તો, આજના સમયમાં માનસિક શાંતિ એ જ સૌથી મોટો વૈભવ છે.

૩. ‘પેટ નરમ’ - એક સંતુષ્ટ અને સ્વસ્થ પાચનતંત્ર

આ આખી કહેવતનો સૌથી ગૂઢ અને મહત્વપૂર્ણ ભાગ પાચનક્રિયા પર કેન્દ્રિત છે. ‘પેટ નરમ’ હોવાનો અર્થ માત્ર સપાટ પેટ (Flat Stomach) હોવો એવો નથી. પરંતુ તેનો અર્થ એ છે કે તમારી પાચનક્રિયા એકદમ સરળ છે અને પેટ યોગ્ય રીતે સાફ થાય છે. પેટ કડક કે ભારે ન હોવું જોઈએ.

આજે તબીબી સંશોધનોમાં ગટ હેલ્થ (પેટનું સ્વાસ્થ્ય) સૌથી મોખરે છે. શરીરની રોગપ્રતિકારક શક્તિથી લઈને માનસિક સ્વાસ્થ્ય સુધીની દરેક બાબતના તાર આપણા પેટ સાથે જોડાયેલા છે. પેટ ફૂલવું, એસિડિટી, કબજિયાત - આ બધી સામાન્ય અગવડતાઓ નથી, પરંતુ શરીરની અંદર સર્જાયેલા અસંતુલનની મોટી ચેતવણીઓ છે. ફાઈબરથી ભરપૂર આહાર, ઋતુગત ફળો, ઘરનું બનેલું સાદું ભોજન, પૂરતું પાણી પીવું અને શાંતિથી ચાવીને ખાવાની આદતો પેટના સ્વાસ્થ્યને સંપૂર્ણપણે બદલી શકે છે.

રસપ્રદ વાત એ છે કે, માનસિક તણાવ (માથું ગરમ હોવું) અને નબળું રક્તભ્રમણ (હાથ-પગ ઠંડા હોવા) આ બંને બાબતો સીધી જ આપણા પાચનતંત્રને બગાડે છે. આ બધું જ એકબીજા સાથે જોડાયેલું છે.

નિષ્કર્ષ

આ સંવાદ કે કહેવત આપણને એટલા માટે સ્પર્શી જાય છે કારણ કે તે એકદમ સરળ છે. તે તમને કેલરી ગણવાનું, અઘરા ડાયેટ ફોલો કરવાનું કે મોંઘા સપ્લીમેન્ટ્સ ખરીદવાનું નથી કહેતી. તેના બદલે તે આપણને એક સરળ માળખું આપે છે: શરીરને સક્રિય રાખો, મનને શાંત રાખો અને તમારા પાચનતંત્રની સંભાળ રાખો.

આજના યુગમાં જ્યાં હેલ્થ અને ફિટનેસને પેકેજિંગ કરીને વેચવામાં આવે છે, ત્યાં સાચો વૈભવ કદાચ આપણી મૂળભૂત બાબતો તરફ પાછા ફરવામાં જ છે. આપણા શરીરનો અવાજ સાંભળવો, તેની કુદરતી લયનો આદર કરવો અને એ યાદ રાખવું જરૂરી છે કે ક્યારેક સ્વાસ્થ્યની સૌથી ઊંડી સલાહ કોઈ લેબોરેટરીમાંથી નથી આવતી પરંતુ જીવનના અનુભવોમાંથી આવે છે.

જેકી શ્રોફે ખૂબ જ સહજતાથી જે વાત કહી, સારા સ્વાસ્થ્યનો ફોર્મ્યુલા કદાચ એટલો જ સરળ છે. અને કદાચ, આપણે ખરેખર બસ આટલી જ સમજણની જરૂર છે!

(શબ્દાંકનઃ રચના જોષી)